DÁNG ĐỨNG THỜI HOA LỬA: LÊ ANH XUÂN VÀ BỨC TƯỢNG ĐÀI BẤT TỬ

Người trí thức trẻ rời bục giảng vào chiến trường

Sinh ra trong một gia đình trí thức cách mạng danh tiếng tại Bến Tre, Ca Lê Hiến từ nhỏ đã được tắm mình trong dòng chảy văn hóa và lòng yêu nước sâu sắc của người cha – Giáo sư Ca Văn Thỉnh. Năm 1954, ông theo gia đình tập kết ra Bắc. Với trí tuệ thông minh và tâm hồn nhạy cảm, ông xuất sắc tốt nghiệp Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và được giữ lại làm cán bộ giảng dạy.

Giữa thủ đô yên bình, tương lai của một nhà nghiên cứu, một giảng viên đại học danh giá đang rộng mở trước mắt. Thế nhưng, tiếng gọi của miền Nam ruột thịt – nơi quê hương dừa xanh đang oằn mình dưới bom đạn – luôn thôi thúc trong lồng ngực người trí thức trẻ. Cuối năm 1964, gác lại phấn trắng bảng đen, gác lại những lời hứa hẹn tương lai, Ca Lê Hiến tình nguyện vượt dãy Trường Sơn huyền thoại để trở về miền Nam chiến đấu.

Bút danh Lê Anh Xuân và những vần thơ giữa làn bom đạn

Trở về quê hương, ông làm việc tại Tiểu ban Văn nghệ giải phóng với bút danh mới: Lê Anh Xuân. Bút danh này được ghép từ họ Lê của mẹ ông, chữ Anh trong tên người bạn thân, và chữ Xuân của mùa xuân cách mạng.

Giữa chiến trường khốc liệt của Nam Bộ, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ trong gang tấc, Lê Anh Xuân không chỉ dùng cây bút làm vũ khí mà còn trực tiếp cầm súng như một chiến sĩ thực thụ. Đi qua những trận càn, những đêm hành quân luồn rừng dốc núi, ông đã viết nên những vần thơ rực cháy lý tưởng, đong đầy tình yêu quê hương như tập thơ Tiếng gà gáy (1965) hay trường ca Nguyễn Văn Trỗi. Thơ của ông không hề ủy mị mà mang đậm chất Nam Bộ: vừa phóng khoáng, trong trẻo, vừa kiên cường, bất khuất.

"Dáng đứng Việt Nam" và khoảnh khắc bất tử

Tháng 1 năm 1968, chiến dịch Tết Mậu Thân bùng nổ. Lê Anh Xuân có mặt ngay tại mũi nhọn của trận đánh – mặt trận Sài Gòn – Gia Định. Tại đây, ông đã chứng kiến sự hy sinh vô cùng anh dũng của một người chiến sĩ giải phóng quân trên đường băng Tân Sơn Nhất. Người chiến sĩ ấy dù bị thương nặng, đến hơi thở cuối cùng vẫn tì vai vào xác xe tăng địch, kiên cường nổ súng bảo vệ đồng đội cho đến khi ngã xuống trong tư thế đứng thẳng.

Xúc động nghẹn ngào trước tượng đài sống ấy, vào tháng 3 năm 1968, Lê Anh Xuân đã đặt bút viết bài thơ "Dáng đứng Việt Nam". Bài thơ có những câu ghi dấu ấn sâu đậm vào lịch sử văn học dân tộc:

"Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhất
Nhưng Anh gượng đứng lên tì súng trên xác xe tăng
Anh chết trong tư thế đang đứng bắn
Máu Anh phun theo lửa đạn cầu vồng."

Và:

"Từ dáng đứng của Anh trên đường băng Tân Sơn Nhất
Tổ quốc bay lên bát ngát mùa xuân."

Bài thơ không chỉ là khúc tráng ca ca ngợi người chiến sĩ vô danh, mà vô tình đã trở thành lời dự cảm cho chính số phận của nhà thơ.

Sự hy sinh anh dũng và hào quang còn mãi

Chỉ hai tháng sau khi viết xong tác phẩm để đời ấy, vào ngày 21 tháng 5 năm 1968, trong đợt 2 của chiến dịch Mậu Thân, Lê Anh Xuân cùng đồng đội bị địch bao vây tại một vùng ven phía Nam Sài Gòn (thuộc huyện Bình Chánh ngày nay). Trong một trận oanh tạc khốc liệt của máy bay địch, nhà thơ – chiến sĩ Lê Anh Xuân đã ngã xuống khi mới 28 tuổi – độ tuổi rực rỡ nhất của đời người và độ chín của tài năng văn học.

Lê Anh Xuân ra đi, nhưng "dáng đứng" của ông đã hòa vào dáng đứng của dân tộc. Ông hy sinh khi tập thơ Hoa dừa còn dang dở, chưa kịp nhìn thấy ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng. Để ghi nhận những cống hiến vô giá ấy, Nhà nước đã truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.

Cuộc đời của Lê Anh Xuân ngắn ngủi như một vệt sao băng, nhưng ánh sáng từ vệt sao ấy – ánh sáng của lòng quả cảm, của tình yêu nước và của những vần thơ "thời hoa lửa" – sẽ còn soi rọi và truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ mai sau.