ĐẶNG NGUYÊN CẨN VÀ NGUYỄN HÀM: NHỮNG CHỦ CỘT CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN XỨ NGHỆ VÀ ĐÔNG DU
Tiểu sử và quê hương
Đặng Nguyên Cẩn (1867 – 1923) quê Nghệ An, đỗ Tiến sĩ, làm Đốc học Bình Thuận; Nguyễn Hàm (Nguyễn Thành, 1853 – 1911) quê Quảng Nam, từng tham gia phong trào Cần Vương. Hai ông là những nhà lãnh đạo uy tín, đóng vai trò 'linh hồn' củng cố tổ chức Duy Tân hội, phong trào Đông Du và Phong trào Duy Tân tại miền Trung đầu thế kỷ XX.
Bước vào con đường đấu tranh / Bối cảnh lịch sử
Đầu thế kỷ XX, muốn tổ chức một cuộc bạo động hay phong trào xuất dương quy mô như Đông Du, các thủ lĩnh như Phan Bội Châu rất cần sự hỗ trợ của những sĩ phu có uy tín, kinh nghiệm và nguồn lực tài chính. Đặng Nguyên Cẩn và Nguyễn Hàm chính là những người đã đứng ra gánh vác trọng trách kết nối, tổ chức đó.
Quá trình hoạt động và những chiến công nổi bật
Tiến sĩ Đặng Nguyên Cẩn đã biến trường Học sĩ Bình Thuận và Công ty Liên Thành (Phan Thiết) thành nơi hội tụ của các nhà yêu nước (trong đó có Nguyễn Tất Thành dừng chân dạy học năm 1910). Trong khi đó, Nguyễn Hàm là nhà tài chính chính của Duy Tân hội, trực tiếp quyên góp hàng vạn đồng bạc hỗ trợ học sinh Đông Du sang Nhật Bản. Hai ông đã xây dựng mạng lưới cơ sở kháng chiến vững chắc khắp dải đất miền Trung.
Năm 1908, thực dân Pháp đàn áp phong trào chống thuế và Đông Du. Cả Đặng Nguyên Cẩn và Nguyễn Hàm đều bị bắt giam và bị đày ra Côn Đảo. Nguyễn Hàm do bị tra tấn dã man và điều kiện khắc nghiệt đã hy sinh tại tù Côn Đảo năm 1911. Đặng Nguyên Cẩn sau khi ra tù bị quản thúc tại quê nhà và mất năm 1923.
Ý nghĩa lịch sử và bài học cho thế hệ trẻ
Đặng Nguyên Cẩn và Nguyễn Hàm là những anh hùng thầm lặng nhưng có đóng góp vô cùng to lớn cho sự thành công của phong trào Đông Du và Duy Tân. Tấm gương xả thân, đem toàn bộ tài sản và trí tuệ phục vụ cách mạng của hai ông mãi mãi được sử sách ghi danh.
