Đặng Thị Nhu
Bài viết ca ngợi bà Đặng Thị Nho (Ba Cẩn), vợ ba đồng thời là cộng sự đắc lực của thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám trong nghĩa quân Yên Thế. Không chỉ sở hữu nhan sắc, trí tuệ uyên thâm và học vấn cao, bà còn trực tiếp lo hậu cần, sắm sửa vũ khí và cùng chồng chiến đấu (điển hình là vụ Hà Thành đầu độc). Sau khi bị quân Pháp bắt và kết án lưu đày sang Nam Mỹ, bà đã anh dũng nhảy xuống Thái Bình Dương tự vẫn vào năm 1910 để giữ trọn lòng trung trinh với Tổ quốc.
Bà Đặng Thị Nho (hay là Đặng Thị Nhu), thường được gọi là Ba Cẩn, là vợ ba của Hoàng Hoa Thám (Đề Thám). Bà được sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo ở vùng đất bạt ngàn dâu tằm, thuộc huyện Việt Yên, Bắc Giang (củ) nay là tỉnh Bắc Ninh. Từ nhỏ, bà được dạy được người cha với vốn kiến thức uyên thâm truyền dạy cho bà những thủ thuật hiếm có để làm những việc lớn trong thiên hạ như phép tính trong Thái Ất thần kinh (phép tính này trong lịch sử Việt Nam mới chỉ có Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm lĩnh hội được) bà Nhu cũng thuộc làu trong lòng bàn tay.
Là một người với vẻ đẹp “nghiêng nước nghiêng thành” do người Pháp đánh giá, nên bà được nhiều tên quan lại giàu có để ý. Song với sự căm hận bọn chúng, bà đã như thể “cọc đi tìm trâu, lặn lội lên vùng đất Yên Thế để đàm đạo chuyện chính sự với Đề Thám, rồi sau đó kết duyên luôn với ông.
Năm 1901, bà Ba Cẩn sinh được con gái đầu lòng đặt tên là Hoàng Thị Thế với ý nghĩa là vùng đất Yên Thế – nơi nghĩa quân khởi phát. Đến năm 1908, bà sinh được một người con trai đặt tên là Hoàng Hoa Phồn (sau này đổi thành Hoàng Văn Vi để tránh sự truy nã gắt gao của thực dân Pháp), đánh dấu vùng đất Phồn Xương – nơi có đồn Phồn Xương, một pháo đài bằng đất bất hủ mà Hoàng Hoa Thám đã xây dựng trước đó.
Vừa là vợ và là cộng sự, bà Ba Cẩn đã sát cánh cùng Đề Thám bàn định nhiều kế hoạch cho công cuộc kháng chiến lâu dài và gian khó. Bà lo việc hậu cần, đảm bảo sinh hoạt, mua sắm đạn dược cho nghĩa quân. Khi có chiến trận, bà ở bên Đề Thám cùng chiến đấu. Một trong những chiến dịch lớn nhất mà bà đã tham gia cùng với Đề Thám là vụ Hà Thành đầu độc, tuy nhiên gặp phải thất bại.
Sau vụ Hà Thành đầu độc gây chấn động khắp Việt Nam thời bấy giờ, thì Đề Thám với nghĩa quân của mình, bao gồm cả bà Ba Cẩn bị truy lùng khắp nơi. Ngày 17 tháng 11 năm 1909, Đề Thám cùng tàn quân về đến Yên Thế, rồi vào ngày 1 tháng 12 bà Ba Cẩn bị trung đội Coucron đi tuần bắt được gần đồn chợ Gồ (đồn Phồn Xương).
Hôm sau, ông Thám dẫn 5 nghĩa quân đi cứu bà, thì lọt vào ổ phục kích lúc. Một nghĩa quân hy sinh, nhưng Đề Thám chạy thoát được. Ngày 24 tháng 2 năm 1910, 78 nghĩa quân, trong đó có bà Ba Cẩn bị đối phương mang về giam ở Hỏa Lò (Hà Nội) rồi bị án đày sang Guyane (Nam Mỹ).
Không chịu khuất phục trước kẻ thù và để thể hiện lòng trung với nghĩa quân và với Tổ quốc vào ngày 25 tháng 12 năm 1910, khi đang ở giữa Thái Bình Dương mênh mông, bà đã nhảy xuống mặt nước mênh mông để tự vẫn.
Nguồn: WordPress.com
Hình ảnh bà Nhu trong thời kì hòa hoãn giữa nghĩa quân Yên Thế và quân Pháp (Nguồn: WordPress.com)
