Đặng Thùy Trâm, những trang viết trở về thay người con gái

Năm 2005, gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm được đọc lại những trang nhật ký của chị sau ba mươi lăm năm lưu lạc. Người con gái đã hy sinh không thể trở về, nhưng nét chữ và những tâm sự chị để lại thì còn đó. Những cuốn sổ được một người lính Mỹ gìn giữ đã đưa tiếng nói của chị vượt qua chiến tranh, qua khoảng cách giữa hai đất nước, để tìm về với người thân.

Có những cuộc trở về không có tiếng bước chân ngoài cửa.

Chỉ có một trang giấy được mở ra, và người ở lại nhận ra người thân của mình trong từng dòng chữ.

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 tại Huế, là người dân tộc Kinh. Cha chị là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê; mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm, giảng viên Trường Đại học Dược Hà Nội. Chị lớn lên trong một gia đình trí thức gắn bó với ngành y, về sau học tập và trưởng thành tại Hà Nội. Huế là nơi chị chào đời, còn Hà Nội gắn với những năm tháng đến trường và hành trình trở thành bác sĩ.

Trước khi trở thành cái tên được nhiều thế hệ biết đến, Thùy Trâm từng là một nữ sinh Trường Chu Văn An. Chị yêu văn học, thích ca hát và tích cực tham gia các hoạt động của trường. Năm 1961, chị thi đỗ Đại học Y khoa Hà Nội. Năm 1966, sau khi tốt nghiệp, người bác sĩ trẻ tình nguyện vào chiến trường miền Nam.

Một lựa chọn được ghi gọn trong tiểu sử, nhưng không phải một cuộc đổi chỗ làm thông thường. Phía trước là chiến trường; phía sau là gia đình, thầy cô, bạn bè và những điều thân thuộc. Để đi, người ta phải mang theo cả điều mình tin tưởng lẫn nỗi lưu luyến với những gì sắp rời xa.

Tháng 3 năm 1967, Đặng Thùy Trâm đến Quảng Ngãi, được phân công phụ trách bệnh xá Đức Phổ. Đây là bệnh xá dân y, đồng thời tiếp nhận, điều trị nhiều thương binh, bệnh binh. Công việc của chị diễn ra trong điều kiện thiếu thốn và thường xuyên bị đe dọa bởi bom đạn, càn quét.

Ở nơi ấy, kiến thức học được trên giảng đường phải đối diện với những giới hạn nghiệt ngã của thực tế. Thuốc men, dụng cụ không đầy đủ; sự an toàn của người chữa bệnh và người bệnh đều mong manh. Chị cùng đồng nghiệp cứu chữa thương bệnh binh và người dân, giữ cho công việc của bệnh xá tiếp tục giữa chiến tranh.

Đọc về một bác sĩ ở chiến trường, người ta dễ chú ý đến những ca cứu chữa. Nhưng điều khiến ta nghĩ lâu hơn là trách nhiệm kéo dài sau mỗi ca bệnh. Người thầy thuốc không chỉ cần làm đúng chuyên môn; họ còn phải giữ được sự chú tâm và lòng thương người khi chính mình cũng đang mệt mỏi, thiếu thốn, bất an.

Những trang nhật ký giúp người đọc nhìn thấy phần đời ấy của Đặng Thùy Trâm.

Trong đó có tình thương dành cho người bệnh, sự gắn bó với đồng đội, nỗi nhớ gia đình và những trăn trở riêng tư của một người phụ nữ trẻ. Chị viết về lý tưởng, nhưng cũng viết về tình yêu, mất mát và khát vọng được sống trong hòa bình. Chính sự thành thật ấy khiến người đọc gặp được một con người gần gũi, chứ không chỉ một biểu tượng để ngước nhìn.

Có lẽ đó cũng là điều làm nên sức nặng của cuốn nhật ký. Người can đảm vẫn có thể nhớ nhà. Người tận tụy vẫn có lúc buồn, lúc thấy lòng mình chông chênh. Những cảm xúc ấy không làm sự lựa chọn của họ nhỏ đi; chúng giúp ta hiểu lựa chọn ấy đã phải được gìn giữ qua từng ngày như thế nào.

Ngày 27 tháng 9 năm 1968, Đặng Thùy Trâm được kết nạp vào Đảng. Chị tiếp tục công tác tại chiến trường cho đến ngày hy sinh. Hai tập nhật ký được biết đến rộng rãi sau này ghi lại những ngày từ 8 tháng 4 năm 1968 đến 20 tháng 6 năm 1970.

Ngày 20 tháng 6.

Hai ngày sau, người viết không còn nữa.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, trong một chuyến công tác tại chiến trường Quảng Ngãi, bác sĩ Đặng Thùy Trâm gặp quân Mỹ phục kích và hy sinh. Chị mới 27 tuổi, chưa đến sinh nhật lần thứ 28. Cuộc đời người bác sĩ trẻ khép lại khi thời gian hành nghề của chị còn quá ngắn.

Hai mươi bảy tuổi, người ta còn có thể học thêm nhiều điều, chữa thêm nhiều người bệnh, có thêm nhiều lần trở về thăm cha mẹ. Với chị, tất cả những khả năng ấy dừng lại.

Nhật ký cũng dừng lại.

Nhưng số phận của những cuốn sổ lại rẽ sang một hướng khác.

Frederic Whitehurst, người lính Mỹ làm công tác tình báo, đã giữ lại nhật ký của Đặng Thùy Trâm thay vì để chúng bị tiêu hủy. Theo lời ông kể, một người phiên dịch Việt Nam đã giúp ông nhận ra giá trị của những trang viết. Whitehurst mang những cuốn sổ về Mỹ và gìn giữ chúng suốt nhiều thập niên.

Điều đáng nghĩ là người giữ lại những trang giấy ấy từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Ông không thể thay đổi cái chết của người viết, cũng không thể xóa những đau thương chiến tranh đã gây ra. Nhưng ông có thể không để tiếng nói của chị mất đi.

Đôi khi, ý nghĩa của một hành động chỉ hiện rõ sau rất nhiều năm.

Năm 2005, qua sự giúp đỡ của nhiều người, nội dung nhật ký đến được với gia đình Đặng Thùy Trâm. Cũng trong năm ấy, cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm được Nhà xuất bản Hội Nhà văn phát hành. Từ những ghi chép riêng tư, câu chuyện của chị đến với đông đảo bạn đọc.

Với công chúng, đó là một cuốn sách về chiến tranh và tuổi trẻ. Với gia đình, ý nghĩa hẳn còn riêng tư hơn nhiều: họ được đọc những điều người thân đã viết trong quãng đời xa nhà, được đến gần hơn với những ngày tháng mà trước đó mình không thể cùng chia sẻ.

Không cuốn nhật ký nào bù được một người con. Nhưng những trang giấy có thể giữ lại điều mà thời gian dễ làm nhạt mất: giọng nói, cách nghĩ, những mối quan tâm rất riêng của một con người.

Năm 2006, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Danh hiệu ghi nhận sự cống hiến của chị. Còn những trang nhật ký giúp chúng ta hiểu người được vinh danh ấy đã sống ra sao.

Nhớ Đặng Thùy Trâm, vì thế, không chỉ là nhớ ngày chị hy sinh. Còn là nghĩ về trách nhiệm của người thầy thuốc, về cách đối xử với người đang đau đớn, về khả năng giữ lòng nhân hậu ngay trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Và cũng là biết tiếc một cuộc đời.

Khi khép lại câu chuyện, có lẽ ta không cần một lời hứa thật lớn. Chỉ cần làm công việc của mình tử tế hơn, bớt thờ ơ trước nỗi đau của người khác, biết quý một ngày được sống bên gia đình.

Người con gái ấy không trở về. Nhưng những điều chị gìn giữ trong đời mình vẫn có thể được người ở lại tiếp tục.

Lưu ý về quê quán và địa danh hiện nay: Tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam có hồ sơ ghi quê quán Đặng Thùy Trâm là Huế, hồ sơ khác ghi Hà Nội; các nguồn thống nhất hơn ở thông tin chị sinh tại Huế, lớn lên và học tập tại Hà Nội. Vì chưa xác minh được địa chỉ quê gốc đến cấp xã, phường, tôi không tự quy đổi sang một phường mới sau sáp nhập. Đây là phần chưa thể bổ sung đầy đủ một cách chắc chắn.

HỒ SƠ NHÂN CHỨNG

ĐÃ DUYỆT BỞI

Chia sẻ câu chuyện