ĐẶNG TRẦN THƯỜNG – DANH SĨ CUỐI THỜI LÊ, CÔNG THẦN KHAI QUỐC NHÀ NGUYỄN

Trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, Đặng Trần Thường là một nhân vật để lại nhiều dấu ấn và cũng gây không ít tranh luận. Ông vừa là một danh sĩ có học vấn, vừa là người có công giúp Nguyễn Ánh trong quá trình thống nhất đất nước và xây dựng triều Nguyễn. Tuy nhiên, cuộc đời ông cũng gắn với những câu chuyện đầy sóng gió, đặc biệt là mối hiềm khích với Ngô Thì Nhậm và vụ án khiến ông phải kết thúc cuộc đời trong chốn lao tù.

Xuất thân trong một gia đình có truyền thống

Đặng Trần Thường sinh năm 1759, quê ở vùng Chương Đức, nay thuộc Chương Mỹ, Hà Nội. Một số tư liệu gia phả xác định quê gốc của ông ở khu vực Đại An Tràng, nay thuộc xã Quảng Bị, thành phố Hà Nội.

Sinh ra vào thời kỳ đất nước có nhiều biến động, Đặng Trần Thường được học hành và sớm nổi tiếng về tài văn chương. Ông thi đỗ sinh đồ vào cuối thời Lê, trở thành một người có học vấn trong xã hội đương thời.

Nhưng thời cuộc lúc bấy giờ không cho phép ông có một con đường làm quan bình lặng. Những cuộc chiến tranh và sự thay đổi liên tiếp giữa các thế lực chính trị đã khiến cuộc đời Đặng Trần Thường gắn chặt với những biến động lớn của đất nước.

Không theo Tây Sơn, vào Nam tìm đường lập nghiệp

Sau khi nhà Lê mất, Đặng Trần Thường từng tìm cách ra làm quan với nhà Tây Sơn nhưng không được tiếp nhận. Trước tình thế ấy, ông quyết định vào Gia Định, tìm đến với Nguyễn Ánh.

Từ đây, cuộc đời ông bước sang một giai đoạn mới.

Đặng Trần Thường trở thành một trong những người giúp sức cho Nguyễn Ánh trong cuộc chiến kéo dài nhằm đánh bại nhà Tây Sơn và thống nhất đất nước.

Ông không chỉ có khả năng về văn chương mà còn được sử liệu ghi nhận là người có năng lực tổ chức và tham gia công việc quân sự. Nhờ những đóng góp trong quá trình Nguyễn Ánh tiến hành các chiến dịch, ông từng bước được trọng dụng.

Công thần trong quá trình thống nhất đất nước

Trong những năm cuối thế kỷ XVIII, cuộc đối đầu giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn ngày càng quyết liệt.

Đặng Trần Thường tham gia vào các hoạt động quân sự của Nguyễn Ánh. Đến năm 1802, khi Nguyễn Ánh tiến quân ra Bắc đánh Tây Sơn, ông cũng tham gia vào chiến dịch này. Một số tư liệu ghi nhận Đặng Trần Thường từng được giao nhiệm vụ theo đường thượng đạo đánh vào khu vực Hoành Sơn.

Khi quân Nguyễn tiến ra Bắc Hà và đánh bại chính quyền Tây Sơn, Đặng Trần Thường tiếp tục được giao những trọng trách quan trọng.

Sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long, Đặng Trần Thường được bổ nhiệm làm quan và từng giữ chức Binh bộ Thượng thư. Ông trở thành một trong những công thần có vị trí đáng kể trong bộ máy nhà Nguyễn buổi đầu.

Người từng trải qua nhiều biến động chính trị

Điều đặc biệt trong cuộc đời Đặng Trần Thường là ông sống qua một thời kỳ mà chính quyền thay đổi liên tục.

Từ cuối thời Lê, đến Tây Sơn rồi nhà Nguyễn, ông chứng kiến những biến động sâu sắc của xã hội Việt Nam.

Ông lựa chọn đứng về phía Nguyễn Ánh và sau khi nhà Nguyễn thành lập, những đóng góp trước đó giúp ông trở thành một trong những công thần khai quốc của triều đại mới.

Tuy nhiên, con đường làm quan của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi. Ông nhiều lần vướng vào những vụ việc khiến bản thân bị giáng chức, bắt giam và xét xử.

Mối hiềm khích với Ngô Thì Nhậm

Nhắc đến Đặng Trần Thường, hậu thế thường nhớ đến câu chuyện nổi tiếng liên quan đến Ngô Thì Nhậm.

Ngô Thì Nhậm vốn là một danh sĩ lớn của thời Tây Sơn. Sau khi nhà Tây Sơn thất bại, ông ra hàng và được tha về. Giữa Đặng Trần Thường và Ngô Thì Nhậm vốn có hiềm khích từ trước.

Tương truyền, khi gặp nhau, Đặng Trần Thường ra câu đối:

“Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế.”

Ngô Thì Nhậm đối lại:

“Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế.”

Câu chuyện về cuộc đối đáp này được lưu truyền trong nhiều tài liệu và trở thành một giai thoại nổi tiếng gắn với tên tuổi hai danh sĩ.

Tuy nhiên, những chi tiết xoay quanh câu đối và mối quan hệ giữa hai người có nhiều dị bản trong các nguồn tư liệu. Điều được nhiều sử liệu ghi nhận là Đặng Trần Thường có hiềm khích với Ngô Thì Nhậm, và sau khi Ngô Thì Nhậm bị đánh tại Văn Miếu, ông đã qua đời.

Từ công thần đến người chịu án

Những năm cuối đời của Đặng Trần Thường lại là một chuỗi biến cố.

Ông từng bị kết tội vì liên quan đến việc làm sai lệch sắc phong thần cho Hoàng Ngũ Phúc, một tướng của chúa Trịnh. Triều đình từng định xử chém nhưng sau đó ông được tha nhờ xét đến những công lao trước đây.

Sau đó, do có mâu thuẫn với Lê Chất, những sai phạm của Đặng Trần Thường trong thời gian làm việc ở Bắc Thành tiếp tục bị đưa ra xem xét.

Ông bị bắt giam lần nữa.

Trong thời gian ở tù, những lời nói của Đặng Trần Thường bị cho là có ý xúc phạm, mỉa mai triều đình. Vụ việc cuối cùng dẫn đến bản án nghiêm khắc đối với ông.

Những năm cuối trong ngục

Đặng Trần Thường qua đời vào khoảng năm 1816, sau khi bị kết án giảo.

Trước khi chết, tương truyền ông đã làm bài “Hàn Vương Tôn phú” bằng chữ Nôm, mượn hình ảnh Hàn Tín đời nhà Hán để nói về thân phận và hoàn cảnh của mình.

Cái chết của Đặng Trần Thường khép lại cuộc đời một nhân vật từng từ một danh sĩ cuối thời Lê trở thành công thần khai quốc nhà Nguyễn, nhưng cuối cùng lại rơi vào vòng lao lý.

Một nhân vật lịch sử nhiều tranh luận

Đặng Trần Thường là nhân vật không dễ đánh giá chỉ bằng một chiều.

Ông có tài năng, có công trong quá trình giúp Nguyễn Ánh giành lại quyền lực và xây dựng triều Nguyễn. Nhưng bên cạnh đó, những hành động liên quan đến Ngô Thì Nhậm cùng những vụ án cuối đời khiến hình ảnh của ông trong lịch sử trở nên phức tạp. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng nhận định rằng tư liệu còn lại về ông không nhiều, khiến hậu thế chủ yếu biết đến ông qua những giai thoại và vụ án lịch sử.

Cuộc đời Đặng Trần Thường vì thế phản ánh phần nào sự khắc nghiệt của thời đại mà ông sống: một thời kỳ mà sự thay đổi triều đại, chiến tranh và những cuộc tranh giành quyền lực có thể làm thay đổi hoàn toàn số phận của một con người.

Đặng Trần Thường – dấu ấn giữa một thời đại biến động

Từ một người học hành đỗ đạt cuối thời Lê, Đặng Trần Thường đã bước vào vòng xoáy chính trị của cuối thế kỷ XVIII. Ông không theo được Tây Sơn, vào Gia Định giúp Nguyễn Ánh, rồi trở thành một trong những công thần khai quốc của nhà Nguyễn.

Nhưng chính những năm tháng cuối đời lại khiến tên tuổi ông gắn với những tranh luận và giai thoại lịch sử.

Đặng Trần Thường – Danh sĩ là một nhân vật tiêu biểu cho sự phức tạp của lịch sử Việt Nam thời chuyển giao giữa các triều đại. Cuộc đời ông có cả công lao, tài năng, những lựa chọn chính trị và những bi kịch cá nhân. Hơn hai thế kỷ sau, câu chuyện về ông vẫn được nhắc lại như một lát cắt đặc biệt của thời kỳ cuối Lê – Tây Sơn – đầu Nguyễn.