ĐẶNG VĂN NGỮ, NGƯỜI ĐƯA PENICILLIN VÀO CHIẾN KHU

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910, là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của nền y học Việt Nam trong thế kỷ XX. Từ những năm tuổi trẻ, ông đã dành trọn tâm huyết cho nghiên cứu y học, đặc biệt là lĩnh vực ký sinh trùng và các bệnh truyền nhiễm. Năm 1937, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa và trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm phụ giảng tại Bộ môn Ký sinh trùng của Trường Y Dược Đông Dương. Năm 1943, ông sang Nhật Bản học tập và nghiên cứu, tiếp cận những thành tựu hiện đại của y học thế giới. Trong thời gian ở Nhật, ông nghiên cứu về nấm, vi khuẩn, bệnh lao, bệnh phong và các bệnh truyền nhiễm. Đặc biệt, ông đã tìm ra giống nấm có khả năng sản xuất Penicillin, một loại kháng sinh có ý nghĩa đặc biệt trong điều trị nhiễm khuẩn. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc bước vào giai đoạn quyết liệt, ông đứng trước cơ hội ở lại Nhật Bản với điều kiện nghiên cứu thuận lợi và đãi ngộ tốt. Nhưng Đặng Văn Ngữ lựa chọn trở về với Tổ quốc. Cuối năm 1949, ông vượt qua hành trình đầy gian khổ để trở về Việt Nam, mang theo hành trang đặc biệt quý giá là những giống nấm Penicillin mà ông đã lưu giữ được trong thời gian nghiên cứu ở Nhật Bản. Trong hồi ký, ông từng cho biết mình về nước với hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicillin. Tại chiến khu, giữa điều kiện thiếu thốn trăm bề, Đặng Văn Ngữ bắt tay vào nghiên cứu và sản xuất thuốc kháng sinh. Phòng thí nghiệm của ông chỉ là những căn nhà đơn sơ giữa núi rừng Việt Bắc, thiếu cả những dụng cụ mà một phòng thí nghiệm hiện đại cần có. Nhưng bằng trí tuệ, kinh nghiệm và tinh thần sáng tạo, ông đã tận dụng những nguyên vật liệu sẵn có để nuôi cấy nấm và sản xuất Penicillin. Những mẻ thuốc đầu tiên ra đời trong điều kiện vô cùng đặc biệt ấy đã góp phần cứu chữa thương binh, đặc biệt trong những năm kháng chiến chống Pháp và Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ông nhận thấy việc sản xuất Penicillin dạng bột cần nhiều thời gian nên đã nghiên cứu phương pháp điều chế nước lọc Penicillin để sử dụng trực tiếp trong điều trị các vết thương nhiễm khuẩn. Những lớp hướng dẫn điều chế được tổ chức, giúp bác sĩ, dược sĩ và nhân viên y tế ở nhiều nơi có thể tiếp cận phương pháp này. Trong điều kiện chiến tranh, sáng kiến ấy có ý nghĩa thiết thực đối với công tác cứu chữa thương binh và bảo vệ sức khỏe bộ đội. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Đặng Văn Ngữ tiếp tục dành tâm huyết cho ngành ký sinh trùng và phòng chống bệnh sốt rét. Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng, đồng thời tham gia xây dựng mạng lưới nghiên cứu và phòng chống sốt rét trên phạm vi miền Bắc. Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt, ông lại hướng về chiến trường. Từ năm 1965, ông cùng các cộng sự tổ chức nghiên cứu phục vụ chiến trường, trong đó có việc nghiên cứu vaccine phòng chống sốt rét. Tháng 2 năm 1967, khi đã gần 60 tuổi, Giáo sư Đặng Văn Ngữ dẫn đầu đoàn công tác gồm 13 người rời Hà Nội vào chiến trường. Đoàn vượt Trường Sơn, tiến vào khu vực chiến trường miền Nam để trực tiếp nghiên cứu và phục vụ công tác phòng chống sốt rét cho bộ đội. Ông không lựa chọn ở lại hậu phương trong những điều kiện an toàn hơn mà trực tiếp đến nơi gian khổ, nơi đồng đội và người lính đang phải đối mặt với bom đạn, bệnh tật và thiếu thốn. Ngày 1 tháng 4 năm 1967, trong khi đang làm nhiệm vụ nghiên cứu tại chiến trường, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn đã hy sinh trong một trận bom. Người trí thức đã dành cả cuộc đời cho khoa học cuối cùng ngã xuống giữa chiến trường, bên cạnh công việc mà ông tin rằng có thể giúp cứu sống những người lính và đồng bào. Sự hy sinh của Đặng Văn Ngữ là mất mát lớn đối với nền y học Việt Nam, nhưng những công trình và phương pháp ông để lại tiếp tục được các thế hệ sau kế thừa. Ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng, Liệt sĩ và nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Câu chuyện về Đặng Văn Ngữ không chỉ là câu chuyện của một người thầy thuốc hay một nhà khoa học mà còn là câu chuyện về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh đất nước. Ông đã đem những kiến thức tiếp thu từ thế giới trở về phục vụ đồng bào, biến những phòng thí nghiệm đơn sơ giữa chiến khu thành nơi tạo ra những phương thuốc quý giá. Từ một ống giống nấm Penicillin mang theo trên hành trình trở về Tổ quốc, ông đã góp phần đặt nền móng cho việc nghiên cứu và sản xuất kháng sinh trong điều kiện kháng chiến. Cuộc đời ông cho thấy khoa học, khi gắn với lòng yêu nước và trách nhiệm với nhân dân, có thể trở thành một sức mạnh đặc biệt trong những thời khắc khó khăn của dân tộc. Đặng Văn Ngữ đã sống bằng tri thức, chiến đấu bằng khoa học và hy sinh giữa chiến trường như một người lính. Tên tuổi ông vì thế không chỉ thuộc về lịch sử ngành y mà còn thuộc về lịch sử của những con người đã đem cả tài năng và cuộc đời mình hiến dâng cho Tổ quốc. Câu chuyện thời hoa lửa về Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ hôm nay nhắc nhở thế hệ trẻ rằng yêu nước không chỉ là cầm súng nơi chiến trường mà còn là đem trí tuệ, chuyên môn và trách nhiệm của mình cống hiến cho nhân dân và đất nước.