ĐẶNG VĂN NGỮ: NGƯỜI TRÍ THỨC DÂNG HIẾN TRÍ TUỆ CHO ĐẠI NGÀN

Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử dân tộc, có những cái tên khi nhắc đến người ta không chỉ nhớ về những danh hiệu cao quý mà còn nhớ về những sự lựa chọn làm rung động trái tim nhân loại, và Đặng Văn Ngữ chính là một con người như thế. Sinh ra tại mảnh đất cố đô Huế trầm mặc, người thanh niên ấy sớm bộc lộ một trí tuệ mẫn tiệp và một khát khao chinh phục những đỉnh cao của khoa học y giới. Tài năng của ông không chỉ dừng lại ở biên giới quốc gia mà đã vươn tầm quốc tế khi ông trở thành một nhà nghiên cứu xuất sắc tại Đại học Y khoa Tokyo, nơi ông có trong tay tất cả những gì một nhà khoa học hằng mơ ước: một phòng thí nghiệm hiện đại, sự kính trọng của giới học giả Nhật Bản và một tương lai rạng rỡ giữa lòng một cường quốc. Thế nhưng, giữa lúc hào quang cá nhân đang ở độ rực rỡ nhất, tiếng gọi từ quê hương Việt Nam đang lầm than trong khói lửa kháng chiến đã chạm đến thẳm sâu lòng tự tôn dân tộc của ông. Năm 1949, gác lại mọi vinh hoa phú quý và những tiện nghi của cuộc sống phương xa, Đặng Văn Ngữ đã thực hiện một cuộc hành trình xuyên qua nhiều quốc gia để trở về với đất mẹ, về với chiến khu Việt Bắc rừng thiêng nước độc, nơi mà vũ khí của ông không phải là súng đạn mà là hai ống giống nấm kháng sinh Penicillium quý giá mà ông đã chắt chiu mang theo từ Nhật Bản.

Về đến chiến khu, vị giáo sư từng làm việc trong những phòng thí nghiệm vô trùng hiện đại nhất giờ đây phải đối mặt với một thực tại vô cùng khắc nghiệt: không máy móc, không hóa chất, không điện năng. Thế nhưng, bằng trí tuệ thiên tài và ý chí thép, Đặng Văn Ngữ đã biến những hang đá âm u thành xưởng sản xuất kháng sinh "có một không hai" trên thế giới. Giữa lòng hang sâu, ông tận dụng từng chiếc chai lọ thủy tinh cũ, dùng ngô và đậu nành làm môi trường nuôi cấy nấm, dùng nồi đất và bếp củi để thay thế cho máy móc tiệt trùng. Trong điều kiện thô sơ ấy, ông đã sản xuất thành công "Nước lọc Penicillin" – một loại "thần dược" đã cứu sống hàng vạn chiến sĩ khỏi cái chết vì nhiễm trùng vết thương và hoại tử ngay tại chiến trường. Hình ảnh vị giáo sư mảnh khảnh, đêm đêm miệt mài bên ánh đèn dầu trong hang đá, cẩn trọng từng chút một với những ống nghiệm thô sơ đã trở thành một biểu tượng bất tử của tinh thần tự lực cánh sinh. Ông không chỉ mang đến thuốc chữa bệnh, mà còn mang đến niềm tin mãnh liệt cho những người lính rằng: phía sau họ luôn có trí tuệ của những người thầy thuốc sẵn sàng hy sinh tất cả để bảo vệ mạng sống của họ. Kháng sinh của Đặng Văn Ngữ đã giúp thay đổi cục diện quân y trên chiến trường, đưa những người lính bị thương sớm trở lại cầm súng, góp phần làm nên sức mạnh thần kỳ của quân đội ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn cam go, mặc dù đã ở tuổi cao và là một giáo sư đầu ngành của nền y tế nước nhà, Đặng Văn Ngữ lại một lần nữa đưa ra một quyết định đầy dũng cảm: xin vào chiến trường miền Nam để nghiên cứu chống lại căn bệnh sốt rét rừng. Với ông, kẻ thù không chỉ là những binh đoàn viễn chinh với vũ khí tối tân, mà còn là ký sinh trùng sốt rét đang âm thầm cướp đi sinh mạng và sức lực của hàng ngàn chiến sĩ dọc đường Trường Sơn. Ông không chọn ngồi trong những viện nghiên cứu an toàn ở Hà Nội để chỉ đạo từ xa, mà trực tiếp khoác ba lô lên vai, lội suối băng rừng cùng các học trò đi sâu vào vùng tâm điểm của dịch bệnh. Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã sống những ngày tháng gian khổ nhất giữa đại ngàn miền Đông Nam Bộ, trực tiếp lấy thân mình để thử nghiệm các phác đồ điều trị, cùng ăn cùng ngủ với bộ đội dưới những hầm chữ A, trong những lán trại tạm bợ giữa cơn mưa rừng tầm tã. Ông miệt mài soi kính hiển vi dưới ánh sáng leo lét của đèn pin, say sưa nghiên cứu về các loại muỗi anopheles để tìm ra vaccine phòng bệnh, bất chấp những cơn sốt rét run người và hỏa lực của không quân Mỹ luôn trực chờ trên đầu.

Và rồi, trong một buổi chiều định mệnh năm 1967 tại tọa độ lửa Thừa Thiên - Huế, khi đang mải mê thực hiện những nghiên cứu thực địa cuối cùng để hoàn thiện công trình chống sốt rét cho bộ đội, một trận bom B-52 của kẻ thù đã dội xuống nơi ông làm việc. Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất mẹ, bên cạnh những ống nghiệm và bản thảo nghiên cứu còn dang dở. Ông ngã xuống trong tư thế của một người chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ, một sự hy sinh lặng thầm nhưng vĩ đại vô cùng. Sự ra đi của ông là một mất mát không gì bù đắp nổi cho khoa học nước nhà, nhưng di sản ông để lại thì còn mãi với thời gian. Đó không chỉ là những liều thuốc kháng sinh cứu người, không chỉ là những phương pháp phòng chống sốt rét hiệu quả, mà đó chính là bài ca về nhân cách của một trí thức lớn. Đặng Văn Ngữ đã dạy cho hậu thế biết thế nào là lòng yêu nước chân chính: là khi ta sẵn sàng từ bỏ hào quang cá nhân để trở về phục vụ dân tộc trong lúc gian nguy nhất, là khi ta dùng trí tuệ làm vũ khí và lấy sự sống của nhân dân làm mục tiêu cao nhất của đời mình. Tên ông nay được đặt cho những đường phố lớn, những ngôi trường y khoa, nhưng có lẽ hình ảnh đẹp nhất về ông vẫn là vị giáo sư với đôi mắt sáng rực trong hang đá Việt Bắc năm nào, một người đã biến khoa học thành huyền thoại và biến sự hy sinh thành bất tử giữa lòng đại ngàn.