Đặng Văn Việt – từ người kéo cờ trên Kỳ đài Huế đến “Hùm xám Đường số 4”

Rạng sáng ngày 21/8/1945, hai thanh niên mang theo súng ngắn bước về phía Kỳ đài trước Ngọ Môn, Huế.

Một người là Đặng Văn Việt. Người còn lại là Nguyễn Thế Lương, sau này trở thành Thiếu tướng Cao Pha.

Nhiệm vụ được giao cho họ rất ngắn gọn nhưng chứa đựng ý nghĩa đặc biệt: hạ lá cờ quẻ Ly của chính quyền cũ và kéo lá cờ đỏ sao vàng của cách mạng lên Kỳ đài Huế.

Lúc ấy, chính quyền cách mạng tại Huế chưa hoàn toàn được thiết lập. Trong Hoàng thành vẫn còn lính canh và những lực lượng chưa rõ thái độ. Không ai có thể chắc chắn hai thanh niên sẽ gặp chuyện gì khi tiến vào khu vực biểu tượng quyền lực của triều Nguyễn.

Đặng Văn Việt và Nguyễn Thế Lương mặc bộ quần áo kaki của Trường Thanh niên Tiền tuyến, đi giày ghệt, đội mũ ca-nô và mang súng bên mình. Họ cố giữ dáng vẻ bình tĩnh, đường hoàng để không làm lính gác nghi ngờ.

Khi lá cờ cũ được hạ xuống và lá cờ đỏ sao vàng từ từ đi lên trên nền trời Huế, Đặng Văn Việt mới 25 tuổi. Chàng sinh viên y khoa khi ấy chưa thể biết rằng chỉ vài năm sau, tên mình sẽ vang lên trên một chiến trường cách Huế hàng trăm kilômét: con đường số 4 chạy dọc biên giới Việt – Trung.

Đặng Văn Việt sinh ngày 22/3/1920 tại làng Nho Lâm, xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng. Ông nội là Đình nguyên Hoàng giáp Đặng Văn Thụy, từng giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám. Cha ông là Phó bảng Đặng Văn Hướng, từng làm quan dưới triều Nguyễn và sau này tham gia Chính phủ kháng chiến.

Theo truyền thống gia đình, Đặng Văn Việt được học hành cẩn thận. Ông từng theo học y khoa tại Trường Đại học Đông Dương. Nếu đất nước không trải qua những biến động dữ dội của năm 1945, có lẽ ông đã trở thành một thầy thuốc.

Nhưng sau cuộc đảo chính của Nhật ngày 9/3/1945, trường đại học phải đóng cửa. Đặng Văn Việt trở về Huế rồi gia nhập Trường Thanh niên Tiền tuyến do luật sư Phan Anh tổ chức. Từ môi trường ấy, ông đến với Việt Minh và tham gia giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám.

Sau ngày độc lập, quân Pháp quay lại xâm lược Việt Nam. Đặng Văn Việt rời giảng đường, bước vào quân đội và được điều lên chiến trường Việt Bắc.

Điều đặc biệt là ông chưa từng tốt nghiệp một trường quân sự chính quy. Những kiến thức đầu tiên về chiến đấu, phục kích và chỉ huy đều được ông học ngay giữa chiến trường. Ông quan sát địa hình, nghiên cứu thói quen hành quân của đối phương, rút kinh nghiệm từ từng trận đánh rồi tìm ra cách đánh phù hợp.

Đường số 4 khi ấy là tuyến giao thông quân sự quan trọng của Pháp, nối các cứ điểm từ Cao Bằng qua Đông Khê, Thất Khê đến Lạng Sơn. Hai bên đường là núi đá, rừng sâu và những con đèo hiểm trở. Quân Pháp dùng tuyến đường này để vận chuyển binh lính, lương thực và vũ khí, duy trì hệ thống cứ điểm dọc biên giới.

Muốn phá thế bao vây căn cứ Việt Bắc, quân đội ta phải khống chế được con đường ấy.

Năm 28 tuổi, Đặng Văn Việt trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn 28 Lạng Sơn. Khi ba trung đoàn 28, 72 và 74 được hợp nhất thành Trung đoàn 174 Cao – Bắc – Lạng vào năm 1949, ông được giao làm Trung đoàn trưởng đầu tiên.

Người chỉ huy còn rất trẻ ấy cùng đồng đội bắt đầu biến Đường số 4 thành nỗi ám ảnh của các đoàn xe quân sự Pháp.

Một trong những chiến công nổi bật là trận phục kích Bông Lau – Lũng Phầy năm 1949. Địa hình nơi đây có nhiều đoạn đường hẹp, một bên là vách núi, một bên là vực sâu. Đặng Văn Việt cùng đơn vị nghiên cứu kỹ đường đi, bố trí lực lượng bí mật trên các sườn núi và chờ đoàn xe đối phương lọt hoàn toàn vào trận địa.

Khi hiệu lệnh chiến đấu phát ra, các vị trí phục kích đồng loạt nổ súng. Đoàn xe bị chia cắt, không thể tiến lên cũng không thể quay lại. Trận đánh đã gây tổn thất nặng cho quân Pháp và chứng minh lực lượng Việt Minh có thể tổ chức những trận phục kích quy mô lớn trên địa hình hiểm trở.

Nhưng thử thách quyết định đến vào Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950.

Sau khi quân ta tiến công Đông Khê, Bộ Chỉ huy Pháp quyết định rút quân khỏi Cao Bằng, đồng thời đưa một binh đoàn từ Thất Khê tiến lên đón. Nếu hai lực lượng gặp được nhau, quân Pháp có thể tập trung binh lực rồi rút về an toàn.

Nhiệm vụ của quân đội ta là không để cuộc hội quân ấy xảy ra.

Trong núi rừng Cốc Xá, các đơn vị Việt Nam liên tục bao vây, chia cắt và tiến công. Trung đoàn 174 do Đặng Văn Việt chỉ huy tham gia đánh chặn lực lượng đối phương tại khu vực Đông Khê và Đường số 4. Những trận chiến diễn ra giữa địa hình đá tai mèo sắc nhọn, rừng rậm và những con dốc gần như dựng đứng.

Cuối cùng, cả hai binh đoàn Pháp bị đánh tan. Hai đại tá Charton và Lepage cùng nhiều sĩ quan, binh lính bị bắt. Hệ thống phòng thủ của Pháp trên Đường số 4 sụp đổ, biên giới Việt – Trung được khai thông.

Đối với quân đội và nhân dân Việt Nam, thắng lợi ấy mở ra một giai đoạn mới của cuộc kháng chiến. Còn với những binh lính Pháp từng chiến đấu trên tuyến đường biên giới, Đặng Văn Việt trở thành một cái tên đáng sợ. Họ gọi ông là “Hùm xám Đường số 4” và “Đệ tứ Quốc lộ Đại vương” – vị vua của con đường số 4.

Phía sau những danh xưng có phần huyền thoại ấy là một người chỉ huy coi trọng việc nghiên cứu thực tế. Ông không đánh trận chỉ bằng lòng dũng cảm. Trước mỗi trận, ông thường trực tiếp quan sát địa hình, dự đoán đường hành quân và phản ứng của đối phương, sau đó mới bố trí lực lượng.

Đại tướng Lê Trọng Tấn từng nhận xét Đặng Văn Việt luôn nhanh chóng tìm được cách đánh sáng tạo, phù hợp với tình hình cụ thể của chiến trường và chiến dịch.

Trong khoảng 15 năm quân ngũ, ông tham gia và chỉ huy hơn một trăm trận đánh lớn nhỏ. Ngoài Đường số 4, ông còn góp mặt trong các chiến dịch Biên giới, Tây Bắc và nhiều chiến trường quan trọng khác.

Năm 1954, Đặng Văn Việt được phân công giảng dạy tại Trường Lục quân Việt Nam. Sau khi rời quân đội, ông tiếp tục làm việc trong ngành xây dựng, rồi nghiên cứu và viết sách.

Ông đã ghi lại ký ức chiến trường trong hồi ký Đường số 4 rực lửa. Tác phẩm được trao giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1999. Nhờ những trang viết ấy, câu chuyện về một chiến trường khốc liệt được kể lại từ chính người từng trực tiếp chỉ huy tại đó.

Đặng Văn Việt qua đời ngày 25/9/2021 tại Hà Nội, hưởng thọ 102 tuổi.

Cuộc đời ông nối liền hai hình ảnh tưởng như rất khác nhau. Một bên là người thanh niên đứng dưới Kỳ đài Huế, kéo lá cờ đỏ sao vàng lên giữa những ngày sục sôi của Cách mạng Tháng Tám. Bên kia là người Trung đoàn trưởng giữa núi rừng biên giới, bình tĩnh nghiên cứu từng khúc đường, sườn núi để tìm cách chiến thắng một đội quân được trang bị hiện đại hơn.

Ông không trở thành thầy thuốc như dự định ban đầu. Nhưng vào thời điểm đất nước cần, Đặng Văn Việt đã chọn một con đường khác: góp phần chữa lành nỗi đau mất nước bằng chính tuổi trẻ, trí tuệ và lòng dũng cảm của mình.

Từ lá cờ trên Kỳ đài Huế đến những chiến công trên Đường số 4, hành trình của Đặng Văn Việt cũng là hình ảnh thu nhỏ của một thế hệ trí thức trẻ đã rời giảng đường, gác lại tương lai riêng để bước vào cuộc đấu tranh giành và giữ nền độc lập cho dân tộc.