DANH NHÂN VĂN HÓA XỨ TÂY ĐÔ

Lộc họa, Lễ phú, Sang đàn, Nghĩa thi là câu ca dao nổi tiếng nhắc về 4 vị danh nhân văn hóa, nhà thơ nổi tiếng vùng Nam Bộ xưa vào thế kỷ XIX: Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa. Nổi bật nhất trong số 4 “Rồng vàng” ấy là thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa – con Rồng vàng của đất Đồng Nai. Ông là một nhà thơ yêu nước, vị quan thanh liêm và là tác giả tiên phong của sân khấu tuồng Việt Nam.

Bùi Hữu Nghĩa tên thật là Bùi Quang Nghĩa, hiệu Nghi Chi. Ông sinh vào năm Đinh Mão 1807, là người con ưu tú trong một gia đình làm nghề chài lưới tại làng Long Tuyền, tổng Định Thới, huyện Vĩnh Định, phủ Định Viễn, trấn Vĩnh Thanh (nay thuộc phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ).

Năm 1835, Bùi Hữu Nghĩa đỗ Giải nguyên (hay còn gọi là thủ khoa) kỳ thi Hương ở Gia Định. Từ đây, ông vang danh khắp Nam Kỳ Lục Tỉnh, nhân dân thường gọi Cụ một cách thân mật là Thủ khoa Nghĩa. Sau đó, ông ra Huế thi Hội nhưng trượt vì phạm húy nhẹ. Tuy vậy, ông vẫn được triều đình cho tập sự ở bộ Lễ, rồi bổ làm Tri huyện Phước Chánh, phủ Phước Long, tỉnh Biên Hòa (Đồng Nai). Tiếp đến, ông được bổ làm Tri huyện Trà Vang, Vĩnh Long (nay là Trà Vinh). Với bản tính liêm chính, thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa không được lòng từ nhiều quan trên, đã có lần ông bị họ khép tội chết nhân vụ Láng Thé, nhưng được vua Tự Đức tha tội chết, song phải chịu “quân tiền hiệu lực” để đoái công chuộc tội. Vụ sử kiện chấn động này không hề thấy bất kỳ dấu vết nào trong ghi chép của chính sử mà chỉ được kể lại từ các nguồn độc lập có liên hệ thân thuộc với ông.

“Cương dũng đả cường hào, sĩ khí thiên thu bất hủ”, Cụ luôn nêu cao nghĩa khí, coi trọng tinh thần trọng nghĩa khinh tài, chống lại bọn quan lại tham những trong suốt hơn 24 năm làm quan của mình. Khi thực dân Pháp chiếm đóng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ vào năm 1862, Bùi Hữu Nghĩa xin từ quan về dạy học, làm nhà thuốc, sáng tác thơ văn. Ông đã dùng thi văn của mình để phản kháng sự xâm lược của bọn thực dân, bí mật giúp nghĩa quân Phan Tôn, Phan Liêm mở rộng thế lực ở Cần Thơ và Vĩnh Long và là cố vấn bí mật cho nghĩa quân Đỗ Thừa Luông, Đỗ Thừa Tự. Nhìn chung, cảm hứng nổi bật trong thơ Bùi Hữu Nghĩa là nổi niềm chua xót và tấm lòng vàng đá đối với đất nước và sự khao khát được trở lại lý tưởng Nho giáo, khinh miệt những bọn có địa vị trong xã hội đương thời bất tài và hãnh tiến.

Bên cạnh đó, ông còn là một nhà soạn tuồng nổi tiếng của miền Nam vào cuối thế kỷ XIX. Tác phẩm “Kim Thạch Kỳ Duyên” là một trong những vở tuồng cổ nhất Việt Nam và là tác phẩm tuồng đầu tiên được dịch ra tiếng Pháp, lưu diễn nhiều nơi. Tác phẩm ca ngợi tình yêu chung thủy, khinh ghét kẻ tham vàng, bỏ nghĩa.

Tấm lòng yêu nước vì dân của Cụ vẫn giữ trọn cho tới khi lâm bệnh và qua đời vào ngày 21 tháng 01 năm Nhâm Thân (tức ngày 29 tháng 2 năm 1872), thọ 65 tuổi. Với ý chí trước sau như một cùng bản tính thanh liêm, cương trực, ông vẫn luôn được người dân luôn yêu mến. Khu bia mộ nhà thơ tọa lạc trên đường Huỳnh Mẫn Đạt, phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ. Và để tưởng nhớ cuộc đời sự nghiệp của thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ đã quyết định tôn tạo, mở rộng khu mộ Cụ thành khu tưởng niệm thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, được đưa vào hoạt động từ năm 2013.

Qua nội dung trên, tôi cảm nhận Bùi Hữu Nghĩa là một danh nhân văn hóa lớn của vùng đất Tây Đô, tiêu biểu cho trí tuệ và khí phách của người Nam Bộ. Ông không chỉ là người học giỏi, đỗ đạt cao mà còn là một vị quan thanh liêm, cương trực, luôn bênh vực lẽ phải và bảo vệ nhân dân. Dù nhiều lần bị hãm hại, ông vẫn giữ vững khí tiết của kẻ sĩ, coi trọng nghĩa khí hơn danh lợi. Khi thực dân Pháp xâm lược, ông dùng thơ văn làm vũ khí đấu tranh, thể hiện lòng yêu nước sâu sắc. Bên cạnh đó, ông còn có đóng góp quan trọng cho sân khấu tuồng Việt Nam, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của Bùi Hữu Nghĩa để lại cho tôi niềm kính trọng và tự hào, đồng thời nhắc nhở thế hệ trẻ hôm nay phải sống có lý tưởng, trách nhiệm với đất nước./.