Đào Cam Mộc - Người góp công dựng nghiệp nhà Lý
Đào Cam Mộc là một trong những khai quốc công thần có vai trò nổi bật trong buổi đầu triều Lý. Theo sử sách, ông quê ở Định Tiến, Yên Định, Thanh Hóa. Cha mất sớm, ông được mẹ đưa về quê ngoại ở Nam Thạch nuôi dưỡng. Từ nhỏ, Đào Cam Mộc đã được biết đến là người thông minh, khỏe mạnh và có khả năng ứng biến. Một giai thoại được sử sách lưu truyền kể rằng, khi vua Lê Đại Hành tuần du trên sông Mã, đoàn thuyền gặp bãi cạn. Đào Cam Mộc đã dùng sức khỏe và mưu trí giúp đoàn thuyền vượt qua, từ đó được nhà vua chú ý và dần được trọng dụng, giữ chức Chi Hậu.
Bước ngoặt lớn trong cuộc đời Đào Cam Mộc đến vào năm 1009, khi vua Lê Ngọa Triều qua đời, thái tử còn nhỏ và triều Tiền Lê đứng trước một thời điểm đầy biến động. Khi ấy, Lý Công Uẩn là Thân vệ có uy tín trong triều và được nhiều người ủng hộ. Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, Đào Cam Mộc đã chủ động trao đổi với Lý Công Uẩn, cho rằng thời thế đã thay đổi, lòng dân không còn hướng về nhà Tiền Lê và đây là lúc cần tìm một người đủ khả năng gánh vác việc nước. Ông không chỉ đưa ra ý tưởng mà còn trực tiếp vận động các quan trong triều ủng hộ việc tôn Lý Công Uẩn lên ngôi.
Điều đáng chú ý là sự kiện chuyển giao quyền lực diễn ra nhanh chóng và không xảy ra cuộc giao tranh lớn trong triều. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Đào Cam Mộc là người có vai trò tổ chức và trực tiếp chỉ huy việc đưa Lý Công Uẩn lên ngôi. Trong khi nhà sư Vạn Hạnh được xem là người góp phần hình thành ý tưởng về một triều đại mới, Đào Cam Mộc lại là người biến ý tưởng ấy thành hành động cụ thể. Ngày Lý Công Uẩn lên ngôi mở đầu triều Lý, một triều đại tồn tại hơn hai thế kỷ và có vị trí quan trọng trong lịch sử Việt Nam.
Sau khi Lý Công Uẩn trở thành vua, Đào Cam Mộc tiếp tục được trọng dụng và trở thành một trong những công thần quan trọng nhất của triều đại mới. Ông được phong Nghĩa Tín hầu, sau thăng đến chức Thái sư và được nhà vua gả công chúa An Quốc cho. Năm 1010, ông cùng Lý Thái Tổ đi kinh lý các vùng miền ngoài để tìm nơi có thể xây dựng kinh đô lâu dài. Theo bài viết của Bảo tàng, Đào Cam Mộc có đóng góp vào quá trình khảo sát và quyết định dời đô từ Hoa Lư ra Đại La. Quyết định này sau đó mở ra một bước ngoặt lớn, khi Đại La được đổi tên thành Thăng Long và trở thành trung tâm chính trị của đất nước trong nhiều thế kỷ.
Một số tư liệu truyền thống còn kể rằng Đào Cam Mộc từng tu học tại chùa Đông Hải, giỏi võ và thông văn, sau đó tìm minh quân và vào Hoa Lư làm quan. Ngọc phả cũng ghi ông được giao chức Thiên Đô tiên phong tướng quân, chỉ huy đoàn thuyền trong cuộc dời đô năm 1010. Những câu chuyện về hai đoàn thuyền, về việc thuyền đến Đại La và hình ảnh rồng vàng xuất hiện được lưu truyền trong các tư liệu và truyền thuyết gắn với sự ra đời của tên gọi Thăng Long. Đây là những chi tiết mang giá trị văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống, cần được nhìn trong bối cảnh của các tư liệu hậu thế chứ không nên xem tất cả như những sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng độc lập.
Không chỉ được nhắc đến với vai trò một đại thần, Đào Cam Mộc còn được các tư liệu truyền thống khắc họa là người quan tâm đến đời sống của dân chúng. Sau khi được cấp đất ở Vũ Bị, ông cùng công chúa An Quốc được kể là đã khuyên dân làng tương trợ nhau trong sản xuất, giữ gìn phong tục và xây dựng cuộc sống ổn định. Những dấu tích liên quan đến vợ chồng ông được lưu giữ qua các ngọc phả, bia đá và nơi thờ tự. Các triều đại về sau cũng ban sắc phong và lập đền thờ ông ở nhiều địa phương, cho thấy vị trí của Đào Cam Mộc trong ký ức lịch sử và văn hóa dân gian.
Sau khoảng sáu năm phò tá Lý Thái Tổ xây dựng triều đại mới, Đào Cam Mộc qua đời năm 1015 tại tư dinh ở vùng Cổ Loa. Lý Thái Tổ truy phong ông tước Á Vương và cho lập đền thờ tại tư dinh để ghi nhớ công lao. Tại Đền Đô, ông được thờ cùng Lý Thường Kiệt và Lê Phụng Hiểu trong Võ Chỉ. Ở quê hương Yên Định, Thanh Hóa, nhiều nơi cũng từng lập đền thờ ông. Dù các đền thờ cũ đã bị phá hủy hoặc xuống cấp, câu đối “Sinh vi Lý tướng, tử vi Lê thần” vẫn được lưu truyền, thể hiện cách hậu thế ghi nhận một nhân vật đã sống và cống hiến trong giai đoạn chuyển tiếp giữa hai triều đại.
Cuộc đời Đào Cam Mộc gắn với một trong những bước chuyển quan trọng của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XI. Từ một viên quan nhà Tiền Lê, ông trở thành người góp phần đưa Lý Công Uẩn lên ngôi, tiếp tục phò tá vị vua đầu tiên của triều Lý và tham gia vào quá trình lựa chọn vùng đất xây dựng kinh đô mới. Vì vậy, hình ảnh Đào Cam Mộc không chỉ gắn với danh hiệu “khai quốc công thần”, mà còn với một thời điểm lịch sử khi đất nước bước vào một triều đại mới và hướng đến việc xây dựng một trung tâm chính trị lâu dài ở Thăng Long.
