Đào Duy Từ và khúc ngâm vứt xuống sông
Đào Duy Từ và khúc ngâm vứt xuống sông (hay còn gọi là giai thoại về bài thơ Ngọa Long cương vãn) là một câu chuyện lịch sử - văn học đầy bi tráng về cuộc đời của một vĩ nhân có tài kinh thiên vĩ địa nhưng sinh bất phùng thời, suýt chút nữa đã bị chôn vùi tài năng nơi xứ người.
Bối cảnh: Nỗi uất hận của bậc kỳ tài bị tước quyền thi cử
Đào Duy Từ (1572 – 1634) sinh ra tại Thanh Hóa dưới thời vua Lê - chúa Trịnh. Ông là người có trí tuệ kiệt xuất, học rộng tài cao, thông tuệ cả kinh sử, binh pháp lẫn lịch số.
Tuy nhiên, xã hội thời bấy giờ có định kiến nặng nề với tầng lớp "xướng ca vô loài". Cha của Đào Duy Từ vốn là một nghệ nhân hát bội (Đào tá tớ). Vì luật lệ khắt khe của chúa Trịnh cấm con cái nhà xướng ca đi thi, Đào Duy Từ bị tước đi quyền bước vào chốn khoa cử để cống hiến cho đất nước. Nỗi uất hận vì có tài mà bị gạt bên lề xã hội đã khiến ông quyết định ôm một hoài bão lớn: bỏ trốn vào phương Nam (đất Thuận Hóa của chúa Nguyễn) để tìm minh chủ.
Giai thoại về khúc ngâm vứt xuống sông
Trên hành trình vượt biên bờ cõi đầy gian nan vào Nam, Đào Duy Từ đóng giả làm một người đi buôn, đi dọc theo dòng sông Lam (Nghệ An) hoặc vùng ranh giới sông Gianh. Trong một đêm trường định mệnh, nhìn dòng nước chảy xiết và nghĩ về thân phận nổi trôi, bế tắc của mình khi chưa biết tương lai phương Nam sẽ ra sao, ông đã cảm tác viết nên khúc ngâm Ngọa Long cương vãn (Bài vãn về gò Rồng nằm).
Nội dung khúc ngâm: Bài vãn mượn hình ảnh Gia Cát Lượng (Khổng Minh) thời Tam Quốc – người từng ẩn dật ở gò Ngọa Long chờ đợi minh chủ Lưu Bị đến ba lần mời cầu kiến để ra giúp đời. Qua đó, Đào Duy Từ tự ví mình như con rồng nằm ẩn mình, đầy khát vọng gặp được một minh chủ có mắt nhìn người để cùng xoay chuyển càn khôn.
Hành động vứt xuống sông: Sau khi ngâm xong bài thơ với tất cả tâm can, Đào Duy Từ liền vứt bản thảo bài thơ xuống dòng sông. Hành động này mang hai ý nghĩa sâu sắc:
Xóa dấu vết nguy hiểm: Bản chỉ dụ và luật pháp nhà Trịnh rất nghiêm, nếu một kẻ sĩ Bắc Hà mang theo thơ văn có ý chí "tìm minh chủ khác" bị lính biên thùy bắt được, ông sẽ bị khép tội phản nghịch và xử tử ngay lập tức.
Lời thề cắt đứt quá khứ: Việc thả bài thơ xuống sông như một lời thề tuyệt tình với đất Bắc, gửi gắm thân phận cho mệnh trời và quyết tâm phải làm nên đại nghiệp ở vùng đất mới.
(Tuy bản thảo bị vứt xuống sông, nhưng khúc ngâm này đã được ông thuộc nằm lòng và sau này được chép lại, trở thành một trong những tác phẩm văn học chương cú nổi tiếng thời bấy giờ).
Hậu vận rực rỡ nơi đất Nam
Chính nhờ ý chí kiên định đó, khi vào đến đất Đàng Trong, Đào Duy Từ đã đi chăn trâu cho nhà phú ông Trần Đức Hòa tại Bình Định để mai danh ẩn tích, chờ thời cơ. Nhận ra tài năng xuất chúng của ông qua bài Ngọa Long cương vãn này, Trần Đức Hòa đã tiến cử ông lên Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.
Cuộc gặp gỡ định mệnh giữa Chúa Sãi và Đào Duy Từ ví như Lưu Bị gặp Gia Cát Lượng. Đào Duy Từ ngay lập tức được phong làm Nha úy Nội tán, tước Lộc Khê hầu, trở thành bậc khai quốc công thần, quân sư số một của chúa Nguyễn. Ông chính là người đã hiến kế và trực tiếp chỉ huy xây dựng hệ thống phòng thủ vĩ đại: Lũy Thầy (Lũy Trường Dục và Lũy Thầy ở Quảng Bình), giúp chúa Nguyễn đứng vững trước các cuộc tấn công vũ bão của quân Trịnh suốt hàng chục năm, mở ra cơ đồ Đàng Trong rực rỡ.
