ĐÀO THĂNG (1904 - 1943)

Đồng chí Đào Thăng, còn có tên gọi là Đào Thuần Thăng, Kiên, sinh năm 1904, tại thôn 5, xã An Hòa, phủ Tam Kỳ, nay là xã Tam Hải, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo. Cha mất sớm, mẹ đi bước nữa; Đào Thăng sống trong tình thương yêu, đùm bọc của gia đình người bác ruột.

Những năm tháng tuổi thơ để lại cho Đào Thăng bao nỗi đau buồn khắc khoải, nhưng cũng từ đó ý thức tự lập sớm hình thành. Nhờ sự nuôi dưỡng, giúp đỡ của bác ruột, Đào Thăng được đi học quốc ngữ ở trường Tiểu học Pháp - Việt Tam Kỳ. Chỉ thời gian ngắn, vì hoàn cảnh kinh tế gia đình người bác khó khăn, Đào Thăng phải bỏ dở việc học, về quê sống, làm ăn.

Bước vào tuổi 18, Đào Thăng tạm biệt gia đình, quyết tìm kiếm công việc để tự nuôi sống bản thân và đã chọn ngành hỏa xa để nuôi chí hướng. Nhưng điều quan trọng hơn là chính những năm tháng làm công nhân hỏa xa, Đào Thăng đã nhiều lần bị quan thầy Pháp và tay sai đánh đập và sớm nhận ra đâu là nguyên nhân gây nên cảnh đau khổ, đói nghèo cho nhân dân.

Nhận thức ra vấn đề căn bản trên cũng là lúc Đào Thăng chứng kiến trên mảnh đất quê hương Tam Kỳ diễn ra nhiều cuộc đấu tranh chống Pháp mỗi ngày lan rộng và đã ăn sâu vào lòng nhân dân địa phương. Và cũng từ đây, người công nhân xe lửa Đào Thăng chịu ảnh hưởng trong các phong trào đấu tranh đó.

Việc đầu tiên của Đào Thăng là tìm đọc sách, báo tiến bộ và cách mạng. Tranh thủ thời gian rảnh rỗi, Thăng ra nội ô Tam Kỳ, đến tiệm sách “Chiêu Anh thư quán”. Đây là một tủ sách báo, tiến bộ của những nhà cách mạng yêu nước ở nội ô Tam Kỳ lập ra. Tại đây, Đào Thăng đã đọc, tìm hiểu nhiều sách báo tiến bộ như “Tập diễn thuyết” của các cụ Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu; báo “Việt Nam hồn”, báo “Tiếng Dân”, báo “An Nam”, báo “Tân Thế kỷ”, “Tiếng Chuông rè”… Nhờ đó, Đào Thăng dần dần mở rộng được tầm nhìn, nhận thức được nhiều điều hay lẽ phải; đặc biệt chịu ảnh hưởng của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên thâm nhập vào Tam Kỳ từ năm 1927.

“Lửa thử vàng, gian nan thử sức”, ngày 06 tháng 01 năm 1930, Đào Thăng lãnh đạo 50 công nhân đường sắt từ ga Tam Kỳ đến chợ Bà Bầu đứng lên đấu tranh với bọn cai thầu tay sai quan thầy Pháp, buộc chúng tăng lương và trả tiền bảo hiểm cho công nhân. Bọn chủ phải chấp nhận các yêu sách của công nhân. Cuộc đình công này diễn ra đồng thời với nhiều cuộc đấu tranh trong cả nước, gây tiếng vang lớn trong tỉnh lúc bấy giờ.

Không dừng lại ở đó, Đào Thăng còn mạnh dạn móc nối với 200 công nhân hầm mỏ Trường Đồng - Đức Bố (nay thuộc xã Tam Anh Nam, huyện Núi Thành) đứng lên đình công, đấu tranh đòi quan thầy Pháp phải chấp nhận những yêu sách: Lãnh tiền tử trước khi xuống mỏ, Không được đánh đập, đàn áp công nhân.

Thắng lợi của các cuộc đấu tranh trên càng động viên Đào Thăng hăng hái tham gia hoạt động trong phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân, tham gia hoạt động trong nhóm Công hội đỏ ở Tam Kỳ.

Ảnh hưởng của Đảng vào Tam Kỳ chưa bao lâu thì cuối năm 1930, cũng như cả nước và cả tỉnh Quảng Nam, bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt. Mùa Xuân năm 1932, trong khi phong trào cách mạng phía Bắc Tam Kỳ chưa phục hồi thì ở phía Nam phong trào vẫn được giữ vững. Tháng 9 năm 1932, Đào Thăng về lại địa phương An Hòa để bắt nối, trực tiếp tham gia trong phong trào cách mạng của quần chúng.

Ngày 02 tháng 12 năm 1932, một sự kiện quan trọng đối với phong trào cách mạng của Tam Kỳ nói riêng và của tỉnh Quảng Nam nói chung là Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương An Hòa, lấy tên Quang Ánh Minh, được thành lập. Chi bộ do Tỉnh ủy Quảng Ngãi trực tiếp chỉ đạo. Đây là chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Quảng Nam được thành lập sau đợt khủng bố cuối năm 1930, trở thành đầu mối khôi phục lại phong trào cách mạng trên địa bàn tỉnh, nhất là ở các địa phương phía Nam. Trên cơ sở Chi bộ An Hòa, Tỉnh ủy Quảng Nam được lập lại do đồng chí Võ Minh làm Bí thư.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Chi bộ An Hòa là tuyên truyền và phát triển đảng viên mới. Theo đó, tháng 02 năm 1933, Chi bộ An Hòa kết nạp 3 đảng viên mới, trong đó có đồng chí Đào Thăng. Người trực tiếp kết nạp đồng chí Thăng là đồng chí Trần Học Giới, Phó Bí thư Tỉnh ủy. Đây là bước ngoặt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Đào Thăng.

Được đứng vào hàng ngũ của Đảng, đồng chí Thăng càng hăng hái hoạt động, có nhiều đóng góp vào phong trào cách mạng của địa phương.

Nhằm đáp ứng yêu cầu lãnh đạo phong trào cách mạng ở Tam Kỳ, Tỉnh ủy Quảng Nam quyết định thành lập Phủ ủy Tam Kỳ. Ngày 15 tháng 8 năm 1933, tại khu rừng Định Phước (nay thuộc xã Tam Nghĩa), Phủ ủy Tam Kỳ được thành lập, gồm 3 đồng chí, do đồng chí Phan Truy làm Bí thư. Với những đóng góp cho phong trào cách mạng ở địa phương, đồng chí Đào Thăng được cử vào Phủ ủy lâm thời, trở thành một trong những người tham gia sáng lập Đảng bộ phủ Tam Kỳ, nay là Đảng bộ thành phố Tam Kỳ, Đảng bộ huyện Núi Thành và Đảng bộ huyện Phú Ninh. Trên cương vị Phủ ủy viên, đồng chí được phân công phụ trách 7 chi bộ ở cánh Nam Tam Kỳ và giúp đỡ các chi bộ ở cả cánh Bắc, nhất là bắt liên lạc được với các đồng chí Khưu Thúc Cự, Hồ Đắc Thành ở nội ô Tam Kỳ.

Dưới sự chỉ đạo của Phủ ủy, trong đó có vai trò của đồng chí Thăng, phong trào cách mạng của phủ Tam Kỳ phát triển mạnh, lực lượng quần chúng được xây dựng ngày một đông đảo, trong đó có gần 100 hội viên của các tổ chức quần chúng.

Tháng 5 năm 1935, thực dân Pháp tiến hành cuộc khủng bố lớn ở Quảng Nam. Các đồng chí trong Tỉnh ủy đều bị bắt; Phủ ủy Tam Kỳ chỉ còn lại đồng chí Đào Thăng. Được cơ sở tận tình che chở, đồng chí Thăng đã tiếp tục hoạt động, củng cố cơ sở Đảng, các tổ chức quần chúng. Đây là tiền đề mà phong trào cách mạng ở Tam Kỳ luôn giữ vững, hoà cùng phong trào chung của cả tỉnh.

Năm 1936, Mặt trận Bình dân mà Đảng Cộng sản làm nòng cốt lên nắm quyền ở Pháp, mở ra cơ hội cho việc phục hồi phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa, trong đó có Việt Nam. Tù chính trị được thả, cung cấp cho phong trào cách mạng một lực lượng lớn cán bộ có nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Cuộc vận động đòi dân sinh - dân chủ do Đảng Cộng sản Đông Dương phát động đã dấy lên một cao trào cách mạng mới trong cả nước.

Tháng 6 năm 1936, đồng chí Đào Thăng củng cố Chi bộ An Hòa, gồm bốn đảng viên do đồng chí Võ Công Toàn làm Bí thư[1]; sau đó đồng chí tiếp tục củng cố Chi bộ Xuân Quang; trên cơ sở các chi bộ này, đồng chi lập ra nhiều chi bộ khác. Đồng thời đồng chí tích cực đi xây dựng, tổ chức các tổ chức quần chúng và thông qua các tổ chức này, hệ thống các tổ chức quần chúng tiếp tục phát triển ở nhiều nơi. Đồng chí còn trực tiếp giao nhiệm vụ cho các quần chúng tiến bộ bầu những nguời tiến bộ vào các chức danh chánh tổng, lý trưởng để qua đó phục vụ cho các nhiệm vụ đấu tranh do Đảng lãnh đạo.

Cũng vào cuối năm 1936, đồng chí Đào Thăng cùng các đồng chí Khưu Thúc Cự, Trần Học Giới và Hồ Đắc Thành được Tỉnh ủy cử ra Huế dự Đại hội Đông Duơng để đưa các yêu sách lên nhà cầm quyền Pháp đòi thực thi dân chủ-dân sinh.

Trở về từ Huế, đồng chí Đào Thăng tiếp tục hoạt động trong các phong trào cách mạng ở địa phương.

Sau khi củng cố một buớc các tổ chức cơ sở Đảng, tháng 3 năm 1937, đồng chí Đào Thăng cùng các đồng chí nguyên Phủ ủy viên thống nhất lập lại Phủ ủy Tam Kỳ và đồng chí tiếp tục được cử vào Phủ ủy.

Tháng 8 năm 1938, đồng chí Đào Thăng và đồng chí Lê Thuyết (kết nạp tại Chi bộ An Hòa) tách khỏi Chi bộ An Hòa, thành lập Chi bộ ghép Hòa Xuân - Phú Vinh (Tam Hòa) và một thôn của An Hòa gồm có 4 đảng viên, lấy bí danh là Hồng Sơn do đồng chí Lê Thuyết làm Bí thư. Đồng chí Đào Thăng còn thành lập Chi bộ Tam Hòa (xã Tam Tiến) do đồng chí Nguyễn Cự (Nhiêm) làm Bí thư.

Năm 1938, Phủ ủy cử một số đồng chí, trong đó có đồng chí Đào Thăng đi dự lớp huấn luyện do Xứ uỷ Trung kỳ tổ chức tại An Cựu (Huế), các đồng chí Lê Duẩn và Phan Đăng Lưu trực tiếp giảng dạy. Qua lớp huấn luyện này, đồng chí Thăng được Xứ ủy Trung kỳ chú ý và đánh giá cao khả năng nhận thức và hoạt động thực tiễn.

Trở lại Tam Kỳ, đồng chí Thăng tham gia truyền đạt nội dung tiếp thu được tại lớp huấn luyện ở Huế. Tháng 02 năm 1939, Phủ ủy Tam Kỳ tổ chức cuộc họp ở cửa biển An Hòa nhằm kiểm điểm tình hình, bàn các nhiệm vụ công tác và bầu Phủ ủy chính thức. Tại hội nghị này, đồng chí Đào Thăng tiếp tục được cử vào Phủ ủy. Sự kiện này một lần nữa chứng tỏ những đóng góp của đồng chí Đào Thăng đã được Phủ ủy ghi nhận và là điều kiện để đồng chí tiếp tục có nhiều đóng góp cho phong trào cách mạng địa phương. Hội nghị này mang tính chất như một kỳ Đại hội của Đảng bộ phủ Tam Kỳ, vì có đại biểu của cơ sở và hội nghị đã thực hiện hai nhiệm vụ chính là kiểm điểm tình hình và bầu Phủ ủy chính thức.

Gần cuối năm 1939, phong trào cách mạng tỉnh Quảng Nam bị địch đánh phá khốc liệt. Tuy nhiên nhờ được nhiều cơ sở bảo vệ nên đồng chí thoát khỏi vòng vây của kẻ thù. Vừa đối phó với sự truy lùng của địch, đồng chí vừa bí mật hoạt động, được đồng chí Võ Toàn và Nguyễn Sắc Kim liên hệ và cả ba cùng nhau phân công đi bắt mối, nắm các cơ sở còn lại, bàn kế hoạch ổn định tư tưởng và củng cố tổ chức. Đồng chí Thăng tổ chức các nhóm đọc sách báo tiến bộ và cách mạng. Để che mắt dịch, đồng chí làm một chòi canh giữ dưa giữa đồng ruộng, hàng ngày vào đúng buổi trưa, lúc vắng người, phân phát sách báo cho các cơ sở mang về chuyền tay đọc.

Trên cơ sở bắt nối trên, tháng 01 năm 1940, các đồng chí Phủ ủy viên còn lại tổ chức một Hội nghị tại cửa biển An Hòa để nghe truyền đạt tinh thần Nghị quyết lần thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (tháng 11 năm 1939) về chuyển hướng chỉ đạo chiến lược cách mạng; đồng thời trên cơ sở đó đề ra một số nhiệm vụ trước mắt của Đảng bộ. Hội nghị củng cố lại Phủ ủy gồm các đồng chí Võ Toàn, Nguyễn Sắc Kim, Đào Thăng, Khưu Thúc Cự và Nguyễn Thế Kỷ, do đồng chí Võ Toàn làm Bí thư. Phủ ủy cũng phân công đồng chí Đào Thăng liên lạc với các cơ sở ở tỉnh Quảng Ngãi [2].

Sau Hội nghị Tỉnh ủy tại Chùa Hang tháng 10 năm 1940, Phủ ủy Tam kỳ họp bàn kế hoạch triển khai tinh thần Nghị quyết Trung ương và các chủ trương của Tỉnh ủy. Lúc này, đồng chí Đào Thăng từ Phan Rang về, trở lại tham gia Phủ ủy, trực tiếp làm Bí thư Tổng ủy An Hòa.

Sau đó đồng chí Đào Thăng được Xứ ủy Trung kỳ điều động đi làm cán bộ tuyên truyền của Xứ ủy, hoạt động tại các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên[3]. Do hoạt động có hiệu quả, đồng chí Thăng tiếp tục được Xứ ủy cử đến hoạt động tại vùng Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa; Phan Rang, Ninh Chữ, Khánh Hội thuộc tỉnh Ninh Thuận. Những hoạt động này của đồng chí Đào Thăng đã góp phần tổ chức xây dựng được nhiều chi bộ Đảng ở các khu vực nói trên, đã tổ chức nhiều nhóm quần chúng cách mạng để hoạt động trong các phong trào đấu tranh chống Pháp.

Trong lúc tổ chức Đảng và phong trào quần chúng đang có sự chuyển biến theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu, tháng 4 năm 1941 xảy ra vụ khủng bố lớn. Địch tập trung lùng sục, bắt bớ đảng viên và quần chúng ở các xã cánh nam phủ Tam Kỳ. Đảng bộ Tam Kỳ có 30 người bắt giam tại Nhà lao Hội An; sau đó chúng kết án 12 người từ 1 - 3 năm tù giam và đày đi Buôn Ma Thuột, Ly Hy, Trà Khê. Tháng 6 năm 1941, đồng chí Lê Tấn Sửu, Bí thư Phủ ủy Tam Kỳ bị bắt, Tỉnh ủy chỉ định đồng chí Đào Thăng làm Bí thư Phủ ủy[4].

Những hoạt động cách mạng của đồng chí đã bị thực dân Pháp phát hiện và theo dõi. Do đó, vào mùa Xuân năm 1942, sau 10 năm liên tục hoạt động cách mạng, trong một chuyến công tác từ Quảng Nam vào Quảng Ngãi, đồng chí đã sa vào tay giặc. Đây cũng là thời kỳ địch tiến hành đợt khủng bố lớn ở Quảng Nam.

Do biết rất rõ chức vụ cùng quá trình họat động, địch dùng mọi thủ đoạn nham hiểm để tra tấn, thuyết phục đồng chí Đào Thăng khai báo. Lúc này, thực dân Pháp đang dùng trăm mưu ngàn kế để đánh phá phong trào cách mạng do Đảng ta lãnh đạo nên chúng hy vọng qua đồng chí Đào Thăng có thể khai thác được những bí mật quan trọng của Đảng ở người cộng sản này. Nhưng chúng đã lầm, mọi mưu đồ đen tối của chúng không thể lay chuyển được ý chí, trái tim sắt đá của người cộng sản có quá trình hoạt động thực tiễn đầy bản lĩnh chính trị này.

Không khai thác được gì, tháng 6 năm 1942, địch đưa đồng chí về giam tại nhà lao tỉnh Quảng Nam và kết án 10 năm tù giam, sau chuyển đến giam tại nhà lao Hội An. Tại đây, đồng chí bị giam chung với nhiều cán bộ kiên trung của Đảng bộ Quảng Nam như Huỳnh Đắc Hương, Phan Bình, Khưu Thúc Cự…

Trong gần hai năm bị giam ở Hội An, đồng chí Đào Thăng là một trong những tù nhân luôn đi đầu trong các cuộc đấu tranh chống lại chế hà khắc của nhà tù thực dân, đồng thời cỗ vũ tinh thần giữ vững khí tiết của người cộng sản trong địa ngục của kẻ thù. Sau các cuộc đấu tranh vào năm 1942, đầu năm 1943, địch dồn những người chúng cho là hăng hái trong các cuộc đấu tranh, trong đó có đồng chí Đào Thăng vào bót 3. Tại đây, đồng chí được cử giảng lý luận chính trị mà đồng chí được huấn luyện khi còn ở bên ngoài cho anh em tù nhân.

Tuy vậy, tại bót 3 vẫn diễn ra nhiều cuộc đấu tranh mới. Tức tối, địch dùng thủ đoạn nhằm làm cho tù nhân chết dần chết mòn. Do bị đói khát nhiều ngày, lại bị đánh đập tàn nhẫn, sức khỏe ngày một giảm dần, đồng chí Đào Thăng hy sinh vào ngày 17 tháng 02 năm 1943 (nhằm ngày 13 tháng Giêng năm Quý Mùi), khi tinh thần cách mạng còn tràn đầy và Đảng đang mong đợi đồng chí sớm trở về với phong trào cách mạng. Gương hy sinh của đồng chí Đào Thăng để lại bao niềm thương tiếc trong lòng bạn bè, đồng chí.

Không chỉ bản thân hoạt động cho Đảng, gia đình của đồng chí Thăng là cơ sở cách mạng kiên trung. Người bạn đời của đồng chí là bà Hồ Thị Nữa, đã hết lòng thuơng yêu, đùm bọc, nuôi dưỡng nhiều cán bộ của Đảng. Nhà bà từng là nơi lui tới hoạt động của các đồng chí cán bộ của Xứ ủy Trung kỳ, Tỉnh ủy và Phủ ủy Tam Kỳ. Phát huy truyền thống của người cha, các con của đồng chí đều có nhiều đóng góp cho cách mạng, có ngưòi là Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, có người là đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng, có người làm Giám đốc Thông tấn xã khu vực miền Trung…

Đồng chí Đào Thăng hiện được an táng tại nghĩa trang liệt sỹ xã Tam Hải, huyện Núi Thành, nơi chôn nhau cắt rốn và chính nơi đây đã đưa đồng chí đến với Đảng, với cách mạng.

Đồng chí đã được Đảng và nước tặng: Huân chương Độc lập hạng Nhì (2006), công nhận liệt sỹ (1957).