ĐẤT NƯỚC – KHI TUỔI TRẺ NHẬN RA MÌNH THUỘC VỀ ĐẤT NƯỚC

ĐẤT NƯỚC – KHI TUỔI TRẺ NHẬN RA MÌNH THUỘC VỀ ĐẤT NƯỚC

Có những bài thơ viết về đất nước bằng hình ảnh những chiến công, những trận đánh và những người lính. Nhưng “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm lại bắt đầu từ những điều rất gần gũi: một câu chuyện cổ, miếng trầu của bà, hạt gạo, mái tóc của mẹ, những con đường và những con người bình dị. Chính từ những điều tưởng như nhỏ bé ấy, nhà thơ đặt ra một câu hỏi lớn: Đất nước thực sự là gì và ai đã làm nên Đất nước?

Đoạn trích Đất Nước thuộc trường ca Mặt đường khát vọng, được Nguyễn Khoa Điềm sáng tác trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Tác phẩm được viết trong bối cảnh đất nước đang bị chia cắt, chiến tranh diễn ra ác liệt và tuổi trẻ miền Nam phải đứng trước một lựa chọn lớn: sống cho riêng mình hay đứng lên góp phần vào cuộc đấu tranh của dân tộc.

Ngay từ những câu thơ đầu tiên, Nguyễn Khoa Điềm không định nghĩa Đất nước bằng những khái niệm xa xôi:

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái ‘ngày xửa ngày xưa...’ mẹ thường hay kể.”

Đất nước đã tồn tại trước mỗi con người. Nhưng Đất nước không phải một thứ gì đó quá xa xôi. Nó nằm trong câu chuyện mẹ kể, trong truyền thống gia đình, trong văn hóa và trong cuộc sống hằng ngày.

Nhà thơ tiếp tục đưa Đất nước về gần với mỗi con người:

“Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc.”

“Miếng trầu” gợi phong tục, truyền thống của người Việt. Còn hình ảnh “trồng tre mà đánh giặc” lại gợi đến truyền thuyết Thánh Gióng và truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc.

Ở đây, Nguyễn Khoa Điềm đã kết nối hai điều tưởng như rất khác nhau: cuộc sống bình dị và lịch sử chống giặc. Đất nước vừa nằm trong miếng trầu của bà, vừa nằm trong những cuộc chiến bảo vệ quê hương.

Đó cũng chính là cách nhìn rất đặc biệt của nhà thơ: lịch sử không chỉ thuộc về những vị vua, những vị tướng hay những người nổi tiếng. Lịch sử còn được tạo nên bởi nhân dân.

Những con người bình thường đã góp phần tạo nên đất nước qua hàng nghìn năm.

Người trồng lúa làm ra hạt gạo.

Người khai phá đất đai.

Người dựng nhà, lập làng.

Người giữ gìn phong tục.

Người sinh con và nuôi dưỡng các thế hệ tiếp theo.

Và khi đất nước bị xâm lăng, những con người bình thường ấy lại trở thành những người lính, những thanh niên xung phong, những người mẹ, người chị ở hậu phương.

Vì vậy, một trong những tư tưởng quan trọng nhất của đoạn thơ là:

“Đất Nước này là Đất Nước của Nhân dân.”

Câu thơ ấy có ý nghĩa đặc biệt khi đặt trong hoàn cảnh chiến tranh chống Mỹ. Bởi lúc ấy, đất nước không chỉ được bảo vệ bởi những người lính chuyên nghiệp. Rất nhiều thanh niên đã rời ghế nhà trường, rời gia đình, rời những ước mơ riêng để lên đường.

Có những chàng trai trở thành bộ đội.

Có những cô gái trở thành thanh niên xung phong.

Có những người làm giao liên.

Có những người vận tải trên Trường Sơn.

Có những người ở hậu phương ngày đêm sản xuất, chăm sóc gia đình và động viên người thân ra trận.

Những con người ấy chính là “Nhân dân” mà Nguyễn Khoa Điềm nói đến.

Đặc biệt, đoạn thơ có một câu rất nổi tiếng:

“Em ơi em
Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời...”

“Máu xương” khiến hình ảnh Đất nước trở nên cụ thể và đau đớn hơn.

Đất nước không chỉ là núi sông trên bản đồ.

Đất nước còn được tạo nên từ máu và xương của những con người đã sống trước chúng ta.

Trong chiến tranh, điều này càng trở nên rõ ràng. Mỗi người lính hy sinh là một phần máu xương của đất nước. Mỗi gia đình mất đi một người thân là một phần mất mát của dân tộc.

Những con đường Trường Sơn được nối bằng mồ hôi và máu của những người mở đường.

Những trận địa được giữ bằng sự hy sinh của người lính.

Những vùng hậu phương được duy trì bằng sức lao động của hàng triệu người dân.

Vì thế, khi Nguyễn Khoa Điềm nói “Đất Nước là máu xương của mình”, đó không chỉ là một hình ảnh thơ. Nó còn nhắc chúng ta về cái giá của độc lập và hòa bình.

Điều đặc biệt nữa là nhà thơ không muốn thế hệ trẻ chỉ đứng nhìn lịch sử.

Ông đặt câu hỏi về trách nhiệm của mỗi người đối với đất nước.

Trong bối cảnh những năm chống Mỹ, đó là một câu hỏi rất lớn đối với thanh niên.

Nếu đất nước đang chiến tranh, tuổi trẻ sẽ làm gì?

Nếu quê hương cần người, mình có sẵn sàng bước lên phía trước không?

Và hàng vạn thanh niên Việt Nam khi ấy đã trả lời bằng hành động.

Họ lên đường.

Có người trở về.

Có người bị thương.

Có người mãi mãi nằm lại ở chiến trường.

Có người trở thành những cái tên được ghi trên bia tưởng niệm.

Nhưng tất cả đều góp một phần tuổi trẻ vào lịch sử.

Bởi vậy, Đất Nước có thể được đọc như một lời nhắn gửi tới tuổi trẻ: đất nước không phải điều gì nằm bên ngoài cuộc sống của mỗi người. Mỗi con người đều là một phần của đất nước và trách nhiệm với đất nước cũng bắt đầu từ chính cuộc đời mình.

Ngày hôm nay, chúng ta không còn sống trong hoàn cảnh chiến tranh như thế hệ Nguyễn Khoa Điềm. Những người trẻ không phải cầm súng ra chiến trường để bảo vệ Tổ quốc. Nhưng câu hỏi về trách nhiệm thì vẫn còn nguyên giá trị.

Nếu thế hệ trước bảo vệ đất nước bằng máu xương, thì thế hệ hôm nay có thể bảo vệ và xây dựng đất nước bằng tri thức, lao động, trách nhiệm và cách sống của mình.

Đọc Đất Nước, chúng ta cũng hiểu thêm một điều: đừng chỉ nhớ lịch sử qua những chiến thắng. Hãy nhớ cả những con người bình thường đã làm nên những chiến thắng ấy.

Đất nước có tên của những anh hùng được ghi trong sách sử.

Nhưng đất nước cũng có tên của những người lính vô danh.

Có tên những cô gái mở đường.

Có những người mẹ chờ con.

Có những người cha tiễn con ra trận.

Có những người dân âm thầm nuôi giấu cán bộ.

Có những người đã hy sinh mà không để lại nhiều thông tin về mình.

Tất cả đều là một phần của đất nước.

Và có lẽ đó chính là điều đẹp nhất trong tư tưởng của Nguyễn Khoa Điềm: Đất nước không thuộc về riêng một ai. Đất nước thuộc về nhân dân, được tạo nên bởi nhân dân và được trao lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hôm nay, khi đứng trong một đất nước hòa bình, chúng ta có thể không nhìn thấy những dấu vết của chiến tranh trên từng con đường. Nhưng phía sau sự bình yên ấy là lịch sử của hàng triệu con người.

Có những người đã dành cả tuổi trẻ.

Có những người đã dành cả cuộc đời.

Có những người đã gửi lại máu xương.

Và có những người mẹ đã chờ con đến cuối đời.

Bởi vậy, khi đọc:

“Đất Nước là máu xương của mình”

ta không chỉ đọc một câu thơ.

Ta đang được nhắc nhớ rằng hòa bình hôm nay là thành quả của rất nhiều thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh.

Đất nước đã có từ trước khi chúng ta sinh ra.

Nhưng đất nước của ngày mai sẽ được quyết định bởi cách thế hệ hôm nay sống.

Thế hệ trước đã trao lại cho chúng ta một đất nước bằng máu xương. Việc của chúng ta là gìn giữ, xây dựng và trao lại một đất nước tốt đẹp hơn cho những người đến sau.