“Ðâu dễ quên Chợ Cát”

Sau thất bại trong chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947, quân Pháp buộc phải thay đổi chiến lược từ “đánh nhanh thắng nhanh” sang đánh lâu dài, “lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”. Bước vào giai đoạn 1948 - 1949, quân ta mở đợt hoạt động quân sự sôi nổi trên toàn Liên khu V. Tháng 6.1949, Liên khu mở chiến dịch Bắc Tây Nguyên, tấn công địch dài ngày trên diện rộng. Để giảm áp lực trong chiến dịch này, quân Pháp chủ trương mở cuộc càn quét đánh vào hậu phương của ta ở Bắc Hoài Nhơn, trọng điểm là Tam Quan - Chợ Cát, một vùng trù phú có nhà ga xe lửa, hệ thống kho tàng, xưởng sản xuất và một số cơ quan của Liên khu, lại nằm gần bờ biển thuận tiện cho việc đổ bộ và rút lui.

Khoảng 1 giờ sáng ngày 20.7.1949, quân Pháp chia làm 3 cánh, dùng tàu chiến bất ngờ đổ bộ vào vùng biển Bắc Hoài Nhơn; trong đó có 1 cánh tiến thẳng lên chiếm Chợ Cát. Nhờ sự chuẩn bị trước và tinh thần cảnh giác cao, ngay từ lúc địch đổ quân, các đài quan sát của ta đã theo dõi và báo động chiến đấu.

Tại Chợ Cát, bộ đội huyện và dân quân xã đã chặn đánh địch; nhưng do lực lượng quá ít, lại trang bị vũ khí thô sơ nên phải rút dần vào vị trí an toàn. Lúc này, Tiểu đoàn 50 thuộc Trung đoàn chủ lực 210 của Liên khu vừa hành quân từ Bắc Tây Nguyên về đóng quân tại xã Hoài Xuân. Đại đội 51, đơn vị chủ công của tiểu đoàn, được lệnh gấp rút hành quân đến Hoài Hảo tiếp ứng.

Bộ đội chủ lực ta đụng độ quân địch tại Chợ Cát, lực lượng chênh lệch (địch có 1 tiểu đoàn, ta có 1 đại đội; quân địch có hỏa lực mạnh lại chiếm được địa hình có lợi và bố trí sẵn). Song, với tinh thần quyết chiến quyết thắng, các anh tận dụng từng gốc dừa, gò mối, hào giao thông, vừa nổ súng vừa tiếp cận địch. Cuộc chiến diễn ra quyết liệt suốt chiều 20.7. Không chịu nổi, địch phải tháo chạy, co cụm ở ga Tam Quan.

Trong đêm 20.7, ta tổ chức pháo kích vào ga Tam Quan. Sáng 21.7, pháo hạm từ tàu chiến địch bắn dữ dội vào các khu vực xung quanh ga Tam Quan và hai bên đường từ cổng xe lửa đi Thiện Chánh, yểm trợ cho quân địch tháo chạy xuống tàu. Trận chống càn Chợ Cát kết thúc thắng lợi, ta tiêu diệt hơn 200 tên địch và bẻ gãy cuộc hành quân vào vùng tự do ven biển của tỉnh.

Theo bà Hồ Thùy Trang, Trưởng phòng Nghiên cứu - Sưu tầm, Bảo tàng tỉnh, Chiến thắng Chợ Cát đánh dấu sự trưởng thành của quân và dân Bình Định trong chiến đấu bảo vệ vùng tự do: “Bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích đã hợp đồng tác chiến tốt, bám đánh địch liên tục, kết hợp chông mìn, cạm bẫy với hỏa lực và vận dụng cách đánh sáng tạo linh hoạt, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, làm thất bại âm mưu càn quét của thực dân Pháp, góp phần giữ vững vùng tự do Liên khu V”.