Đêm 24/8/1945 ở Sài Gòn: Những người Thanh niên Tiền phong chiếm lĩnh các công sở

Đêm 24/8/1945 ở Sài Gòn: Những người Thanh niên Tiền phong chiếm lĩnh các công sở

Đêm 24 rạng sáng 25/8/1945, Sài Gòn chứng kiến một cuộc chuyển giao quyền lực mang tính bước ngoặt. Theo lệnh của Ủy ban Khởi nghĩa Nam Bộ, những đội Thanh niên Tiền phong xung kích phối hợp với lực lượng công nhân, tự vệ và quần chúng cách mạng đồng loạt chiếm lĩnh các công sở trọng yếu. Chỉ trong vài giờ, phần lớn bộ máy chính quyền đương thời tại thành phố đã về tay cách mạng, mở đường cho cuộc biểu dương lực lượng lịch sử của nhân dân Nam Bộ vào sáng 25/8.

Ảnh tư liệu: Quần chúng nhân dân Sài Gòn tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ngày 25/8/1945. Đây là hình ảnh của ngày khởi nghĩa thắng lợi, không phải ảnh chụp riêng hoạt động chiếm lĩnh công sở trong đêm 24/8.

Sài Gòn trước giờ quyết định

Tháng Tám năm 1945, tình hình chính trị ở Việt Nam chuyển biến với tốc độ chưa từng có. Ngày 9/3/1945, quân Nhật đảo chính Pháp, trực tiếp nắm quyền kiểm soát Đông Dương. Đến ngày 15/8, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh, khiến hệ thống quyền lực do Nhật hậu thuẫn rơi vào tình trạng khủng hoảng.

Tại Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, phong trào cách mạng đã có sự chuẩn bị từ trước. Các tổ chức công nhân, thanh niên và những cơ sở Việt Minh từng bước mở rộng ảnh hưởng, tạo thành lực lượng chính trị có khả năng huy động đông đảo quần chúng khi thời cơ xuất hiện.

Trong quá trình ấy, Thanh niên Tiền phong giữ một vị trí đặc biệt.

Ra đời ngày 26/5/1945, tổ chức này hoạt động công khai trong hoàn cảnh Nhật đang kiểm soát Nam Kỳ. Dưới sự lãnh đạo và vận động của những người yêu nước, trong đó có bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Thanh niên Tiền phong nhanh chóng trở thành một phong trào tập hợp thanh niên, học sinh, sinh viên, trí thức và nhiều tầng lớp nhân dân.

Từ các hoạt động công khai, phong trào từng bước chuyển thành lực lượng quan trọng phục vụ cuộc đấu tranh giành độc lập.

Ngày 20/8/1945, Mặt trận Việt Minh ra mắt công khai tại rạp Nguyễn Văn Hảo ở Sài Gòn. Sự kiện đánh dấu bước chuyển quan trọng: lực lượng cách mạng không còn chỉ vận động bí mật mà đã công khai tập hợp quần chúng dưới ngọn cờ giành độc lập dân tộc.

Trong khi đó, thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội ngày 19/8 và diễn biến thuận lợi tại Tân An đã củng cố quyết tâm hành động của Xứ ủy Nam Kỳ.

Vấn đề đặt ra không còn là có khởi nghĩa hay không, mà là phải giành chính quyền vào thời điểm nào và bằng cách nào để bảo đảm thắng lợi.

18 giờ ngày 24/8: Mệnh lệnh khởi nghĩa được ban ra

Sau khi đánh giá tình hình, đặc biệt là thái độ án binh bất động của quân Nhật tại Tân An, lực lượng lãnh đạo cách mạng quyết định tiến hành khởi nghĩa tại Sài Gòn trong đêm 24 rạng sáng 25/8/1945.

Đúng 18 giờ ngày 24/8, Ủy ban Khởi nghĩa Nam Bộ phát lệnh hành động.

Kế hoạch đặt ra yêu cầu nhanh chóng chiếm lĩnh những cơ quan thiết yếu của bộ máy chính quyền, hoàn thành nhiệm vụ trước thời điểm bước sang ngày 25/8.

Đây không phải cuộc tiến công thiếu chuẩn bị. Các cơ sở cách mạng trong công sở, nhà máy và tổ chức công nhân đã được xây dựng từ trước. Lực lượng bên ngoài phối hợp với những người ở bên trong, tạo điều kiện để việc tiếp quản diễn ra nhanh chóng, hạn chế đối đầu không cần thiết.

Từ khoảng 20 giờ, các đội xung kích bắt đầu triển khai theo nhiệm vụ đã phân công.

Những mục tiêu được xác định gồm Kho bạc, Nhà máy điện, Nhà máy nước, Sở Bưu điện, các cơ quan công an, cảnh sát, các đầu cầu vào thành phố cùng những cơ sở hành chính trọng yếu.

Việc lựa chọn các địa điểm này thể hiện tính toán chiến lược rõ ràng.

Chiếm được cơ quan công an và cảnh sát là làm suy giảm khả năng duy trì trật tự của chính quyền cũ. Kiểm soát bưu điện, điện, nước và giao thông giúp bảo vệ hoạt động thiết yếu của thành phố. Làm chủ những cơ quan hành chính quan trọng chính là từng bước chuyển quyền điều hành sang lực lượng cách mạng.

Trong lúc các đội xung kích tiến đến những mục tiêu đã định, nhiều đoàn thanh niên và công nhân có vũ trang di chuyển trên các xe tải cắm cờ, cổ động khắp đường phố, đồng thời góp phần giữ gìn an ninh và hỗ trợ cuộc khởi nghĩa.

Sài Gòn bước vào một đêm mà từng giờ đều mang ý nghĩa quyết định.

Những đội Thanh niên Tiền phong tiến vào công sở

Lực lượng trực tiếp tham gia chiếm lĩnh các công sở là hàng nghìn đội viên Thanh niên Tiền phong xung kích, trong đó có đông đảo đoàn viên công đoàn và các đảng viên cộng sản làm nòng cốt.

Họ không phải một đội quân chính quy được trang bị đồng bộ. Vũ khí của lực lượng nổi dậy có súng, giáo mác, tầm vông và nhiều phương tiện tự vệ khác. Sức mạnh quyết định đến từ sự tổ chức, phối hợp và hậu thuẫn của phong trào quần chúng.

Tại những cơ quan quan trọng, các đội xung kích cùng lực lượng tại chỗ nhanh chóng giành quyền kiểm soát. Nhiều vị trí được tiếp quản mà không xảy ra giao tranh lớn.

Từ Kho bạc đến Bưu điện, từ các cơ sở điện nước đến các đồn cảnh sát, quyền kiểm soát của bộ máy cũ lần lượt bị thay thế.

Đáng chú ý, việc chiếm lĩnh không chỉ có ý nghĩa quân sự hay biểu tượng. Cách mạng phải làm chủ các đầu mối vận hành thành phố, đồng thời duy trì những điều kiện thiết yếu để đời sống xã hội không rơi vào hỗn loạn.

Các hoạt động ấy phản ánh sự kết hợp giữa lực lượng chính trị đông đảo và những đội xung kích được phân công nhiệm vụ cụ thể.

Ở ngoại vi, các đoàn công nhân, nông dân và thanh niên từ Gia Định, Chợ Lớn, Mỹ Tho, Biên Hòa, Thủ Dầu Một và nhiều địa phương lân cận tiếp tục tiến về Sài Gòn, mang theo cờ, biểu ngữ và vũ khí thô sơ.

Sức mạnh của đêm khởi nghĩa vì thế không chỉ nằm ở những đội tiến vào công sở, mà còn ở sự hậu thuẫn của hàng vạn quần chúng đang sẵn sàng tham gia cuộc chuyển biến lịch sử.

22 giờ: Lá cờ mới trên Dinh Khâm sai

Một trong những sự kiện tiêu biểu nhất diễn ra tại Dinh Khâm sai, tòa nhà hiện là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.

Theo tư liệu của cơ quan quản lý văn hóa và bảo tàng thành phố, khoảng 22 giờ ngày 24/8, tráng đoàn Lê Lai thuộc Thanh niên Tiền phong tiến vào chiếm lĩnh Dinh Khâm sai.

Khâm sai Nguyễn Văn Sâm, đại diện của chính quyền Trần Trọng Kim tại Nam Bộ, bị bắt giữ.

Lá cờ quẻ Ly của chính quyền đương thời bị hạ xuống. Thay vào đó, cờ đỏ sao vàng được kéo lên.

Sự kiện đánh dấu một bước chuyển quyền lực mang ý nghĩa đặc biệt tại Sài Gòn.

Di tích lịch sử: Tòa nhà từng là Dinh Khâm sai Nam Bộ, nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh. Tại đây, lực lượng Thanh niên Tiền phong chiếm lĩnh dinh và kéo cờ đỏ sao vàng trong đêm 24/8/1945. Hình ảnh công trình mang tính minh họa địa điểm lịch sử.

Nếu những cơ sở điện, nước, giao thông và thông tin liên lạc tượng trưng cho khả năng vận hành thành phố thì Dinh Khâm sai lại thể hiện quyền lực chính trị của chính quyền cũ.

Bởi vậy, việc giành được tòa dinh có ý nghĩa lớn hơn một thắng lợi tại một địa điểm riêng lẻ. Nó cho thấy bộ máy chính quyền do Nhật hậu thuẫn đã không còn duy trì được quyền kiểm soát trung tâm hành chính như trước.

Đến khoảng 22 giờ, theo nhiều tài liệu lịch sử, phần lớn các cơ quan thuộc bộ máy cai trị cũ tại Sài Gòn đã nằm trong tay cách mạng, sớm hơn thời hạn dự kiến.

Tuy nhiên, thắng lợi này không đồng nghĩa mọi cơ sở quân sự và kinh tế quan trọng trong thành phố đều được tiếp quản ngay lập tức.

Một số vị trí như dinh Toàn quyền, cảng Hải quân, Đông Dương Ngân hàng và sân bay Tân Sơn Nhất vẫn chưa thuộc quyền kiểm soát của lực lượng khởi nghĩa do quân Nhật không chấp nhận bàn giao.

Chi tiết ấy rất quan trọng để hiểu đúng lịch sử: cuộc khởi nghĩa đã làm chủ phần lớn bộ máy chính quyền tại Sài Gòn, nhưng tình hình quân sự và chính trị vẫn tiềm ẩn nhiều phức tạp.

Rạng sáng 25/8: Thành phố chuyển mình

Khi ngày 24/8 khép lại, Sài Gòn đã bước sang một thời khắc lịch sử mới.

Phần lớn các cơ quan hành chính quan trọng đã được lực lượng cách mạng kiểm soát. Những lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên nhiều công sở, báo hiệu sự thay đổi về quyền lực chính trị.

Trong đêm, công tác chuẩn bị cho cuộc biểu dương lực lượng sáng hôm sau tiếp tục được tiến hành.

Tại khu vực trung tâm thành phố, một cột thông báo lớn ghi tên chín thành viên Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam Bộ được dựng lên. Đây là một hình thức công bố chính quyền mới trước nhân dân, chuẩn bị cho buổi ra mắt chính thức.

Từ sáng sớm 25/8, các đoàn người từ Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định và những tỉnh lân cận tiếp tục đổ về trung tâm thành phố.

Khoảng 8 giờ, đoàn biểu tình do các đại biểu Xứ ủy Nam Kỳ, Kỳ bộ Việt Minh, Ủy ban Khởi nghĩa cùng đại diện nhiều đoàn thể dẫn đầu, xuất phát từ tổng hành dinh Ủy ban Khởi nghĩa trên đường Colombert, tiến về Dinh Đốc lý Sài Gòn.

Đến khoảng 10 giờ, đông đảo quần chúng tập hợp trước Dinh Đốc lý và trên nhiều tuyến đường trung tâm.

Từ ban công tòa nhà, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch thay mặt Kỳ bộ Việt Minh Nam Bộ công bố danh sách Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam Bộ do Trần Văn Giàu làm Chủ tịch.

Thắng lợi trong đêm 24/8 đã được khẳng định bằng cuộc biểu dương lực lượng công khai sáng 25/8.

Ảnh tư liệu: Nhân dân Sài Gòn tham gia cuộc khởi nghĩa và biểu dương lực lượng ngày 25/8/1945, đánh dấu thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám tại thành phố.

Dấu ấn của một thế hệ thanh niên

Nhìn lại sự kiện đêm 24/8/1945, điều nổi bật không chỉ là tốc độ giành quyền kiểm soát các công sở mà còn là vai trò của lực lượng Thanh niên Tiền phong trong một cuộc chuyển biến chính trị có quy mô lớn.

Chỉ trong thời gian ngắn, từ một phong trào hoạt động công khai, Thanh niên Tiền phong đã trở thành lực lượng xung kích quan trọng của cuộc khởi nghĩa.

Những đội viên ấy đã góp phần thực hiện một nhiệm vụ hết sức cụ thể: tiếp quản các cơ quan đầu não, bảo vệ những cơ sở thiết yếu và phối hợp cùng quần chúng bảo đảm thắng lợi của cuộc giành chính quyền.

Tuy nhiên, lịch sử cũng cho thấy đây không phải thành quả riêng của một tổ chức. Thắng lợi là kết quả của sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Kỳ, vai trò tập hợp của Mặt trận Việt Minh, sự phối hợp giữa các tổ chức công đoàn, công chức cứu quốc, tự vệ và sức mạnh rộng lớn của nhân dân.

Đêm 24/8/1945 vì thế là minh chứng sinh động cho nghệ thuật nắm bắt thời cơ, tổ chức lực lượng và phối hợp hành động trong Cách mạng Tháng Tám.

Hơn tám thập niên đã trôi qua, những tòa công sở năm xưa vẫn hiện diện trong ký ức lịch sử của thành phố, dù nhiều công trình đã thay đổi chức năng hoặc diện mạo.

Nhưng ý nghĩa của đêm ấy vẫn còn nguyên vẹn.

Đó là đêm mà những người thanh niên yêu nước cùng công nhân và nhân dân Sài Gòn biến khát vọng độc lập thành hành động cụ thể; từ những đội hình xung kích tiến vào công sở đến lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Dinh Khâm sai.

Đêm 24/8/1945 không chỉ mở đường cho thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Sài Gòn. Đó còn là dấu mốc ghi nhận đóng góp của một thế hệ thanh niên đã đứng ở tuyến đầu trong thời khắc vận mệnh dân tộc chuyển mình.