ĐÊM 9 THÁNG 10 NĂM 1954 – HÀ NỘI MAY CỜ ĐÓN NGÀY ĐỘC LẬP

ĐÊM 9 THÁNG 10 NĂM 1954 – HÀ NỘI MAY CỜ ĐÓN NGÀY ĐỘC LẬP

Đêm 9 tháng 10 năm 1954, Hà Nội bước vào một thời khắc đặc biệt của lịch sử. Sau gần chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp, thành phố đang ở những giờ cuối cùng trước ngày đón đoàn quân chiến thắng trở về. Trên những con phố cổ, trong các ngôi nhà nhỏ, phía sau những cánh cửa đã khép, người dân Hà Nội hồi hộp chuẩn bị cờ đỏ sao vàng, hoa và những tấm biểu ngữ chào mừng ngày giải phóng. Có những lá cờ được may trong bí mật, từng phải cất giấu để tránh sự phát hiện của quân Pháp. Có những người đã trải qua nhiều đêm thấp thỏm, vừa mong ngóng tin tức, vừa lo sợ những biến động bất ngờ. Và khi quân Pháp rút khỏi thành phố, những lá cờ ấy bắt đầu xuất hiện trên các ngôi nhà, những ban công, những con đường. Hà Nội đang chuẩn bị đón một buổi sáng mà nhiều thế hệ người dân đã chờ đợi: ngày Thủ đô hoàn toàn được giải phóng.

NHỮNG LÁ CỜ ĐƯỢC MAY TRONG BÍ MẬT

Trước ngày 10 tháng 10 năm 1954, bầu không khí tại Hà Nội vẫn còn nhiều căng thẳng. Mặc dù Hiệp định Giơnevơ về Đông Dương đã được ký kết vào tháng 7 năm 1954, quân đội Pháp vẫn hiện diện tại Thủ đô trong thời gian tập kết và chuyển giao. Hoạt động của các cơ sở cách mạng trong nội thành vì thế phải hết sức thận trọng. Trong hoàn cảnh ấy, việc chuẩn bị một lá cờ đỏ sao vàng để đón quân giải phóng không đơn thuần là công việc trang trí. Đối với những người dân từng sống dưới sự kiểm soát của chính quyền thực dân, đó còn là biểu hiện của niềm tin, lòng yêu nước và sự chờ đợi ngày thành phố được trở về với chính quyền cách mạng.

Trong những hồi ức về Hà Nội trước ngày giải phóng, nhà văn Lê Phương Liên, người từng sống tại phố Hàng Dầu, đã nhắc đến việc các gia đình bí mật mua giấy, vải để làm cờ đỏ sao vàng rồi tìm nơi cất giấu. Ký ức ấy cho thấy sự háo hức của người dân luôn đi cùng tâm trạng cảnh giác. Bên ngoài, những toán lính Pháp cuối cùng vẫn xuất hiện trên đường phố; bên trong những ngôi nhà, công việc chuẩn bị đón ngày giải phóng đã âm thầm diễn ra. Từ những mảnh vải, những ngôi sao vàng được cắt và ghép lên nền đỏ, người dân chuẩn bị một biểu tượng mà họ mong sớm được công khai treo trước cửa nhà.

Ảnh tư liệu: Một hiệu may ở Hà Nội khẩn trương may cờ đỏ sao vàng, chuẩn bị cho ngày tiếp quản Thủ đô năm 1954. Nguồn: Báo Nhân Dân.

Không chỉ có những gia đình âm thầm chuẩn bị cờ, các tổ chức thanh niên yêu nước cũng tích cực tham gia công việc đón quân giải phóng. Ông Dương Tự Minh, một thành viên của Thanh niên cứu quốc Hà Nội, từng kể lại việc ông cùng những người bạn hoạt động cách mạng bí mật chuẩn bị cờ, hoa và khẩu hiệu. Những công việc tưởng chừng nhỏ bé ấy đòi hỏi sự thận trọng bởi nguy cơ bị bắt giữ vẫn còn hiện hữu. Trong hồi ức của ông, khu vực Lương Yên nơi gia đình sinh sống từng liên tục vang lên những hồi kẻng báo động. Chính trong hoàn cảnh đó, việc làm một lá cờ, chuẩn bị một khẩu hiệu hay truyền đi một tin tức về ngày tiếp quản đều mang ý nghĩa đặc biệt.

Một nhân chứng khác, nhà sử học Vũ Dương Ninh, khi ấy là học sinh Trường Bưởi – Chu Văn An, cũng tham gia hoạt động bí mật bằng cách nghe tin tức từ đài phát thanh của lực lượng kháng chiến rồi phổ biến cho bạn bè và những người xung quanh. Ông nhớ lại rằng càng gần ngày tiếp quản, người Hà Nội càng háo hức nhưng vẫn phải kiềm chế cảm xúc vì lo ngại sự gây hấn của binh lính Pháp. Những buổi tối, nhiều gia đình đóng kín cửa, lặng lẽ theo dõi tin tức qua radio. Trong ký ức của những nhân chứng ấy, Hà Nội trước ngày giải phóng không chỉ có niềm vui mà còn có những giờ phút chờ đợi đầy căng thẳng.

NGÀY 9 THÁNG 10 – KHI QUÂN PHÁP RỜI KHỎI HÀ NỘI

Sáng ngày 9 tháng 10 năm 1954, công cuộc tiếp quản Hà Nội bước vào giai đoạn quyết định. Các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam từ ngoại thành tiến vào nội thành theo nhiều hướng, lần lượt tiếp nhận những vị trí quan trọng do quân Pháp bàn giao. Nhà ga Hà Nội, Phủ Toàn quyền cũ, khu Đồn Thủy, khu vực Hồ Hoàn Kiếm và Bắc Bộ Phủ nằm trong số những địa điểm được tiếp quản. Việc chuyển giao được tổ chức theo kế hoạch nhằm bảo đảm trật tự, an toàn và duy trì hoạt động của thành phố.

Theo bản tin đăng trên Báo Nhân Dân số 237, ngày 11 tháng 10 năm 1954, vào lúc 9 giờ 25 phút sáng ngày 9 tháng 10, quân đội ta đã vào Phủ Toàn quyền cũ và đến 10 giờ 30 phút có mặt tại Bắc Bộ Phủ. Đến 16 giờ cùng ngày, toàn bộ quân đội Liên hiệp Pháp đã rời khỏi Hà Nội, rút sang phía đông cầu Long Biên. Đây là bước ngoặt quyết định, đánh dấu việc thành phố chuyển sang quyền kiểm soát của Quân đội nhân dân Việt Nam sau nhiều năm chiến tranh.

Những giờ phút cuối cùng của quân Pháp tại Hà Nội để lại ký ức sâu đậm trong lòng người dân. Nhà văn Lê Phương Liên từng nhớ đến tiếng giày đinh của binh lính Pháp trên đường phố và tiếng còi những chiếc xe jeep trong đêm. Đó là những âm thanh gợi lại nỗi bất an của một thời kỳ sắp khép lại. Trong khi ấy, lực lượng tiếp quản phải vừa nhận bàn giao các vị trí quân sự, vừa bảo vệ những công trình thiết yếu, bảo đảm đời sống nhân dân không bị xáo trộn. Điện, nước, giao thông và các cơ quan công cộng cần được duy trì hoạt động, bởi giải phóng một thành phố không chỉ là tiếp nhận địa bàn mà còn là giữ gìn điều kiện sinh sống của hàng vạn gia đình.

Ảnh tư liệu: Quân đội Pháp bàn giao cho cán bộ Trung đoàn Thủ đô tiếp quản khu Ba Đình, ngày 9/10/1954. Nguồn: Báo Nhân Dân.

ĐÊM HÒA BÌNH ĐẦU TIÊN – CẢ THÀNH PHỐ CHỜ ĐỢI BÌNH MINH

Khi chiều ngày 9 tháng 10 khép lại, Hà Nội đã chuyển sang một trạng thái hoàn toàn khác. Những đơn vị quân Pháp cuối cùng rời khỏi thành phố, các vị trí trọng yếu được lực lượng cách mạng tiếp quản, mở ra đêm hòa bình đầu tiên của Thủ đô sau những năm dài kháng chiến. Theo những tư liệu lịch sử do Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội biên soạn, đêm 9 tháng 10 năm 1954, thành phố rực rỡ trong rừng cờ và niềm vui của nhân dân.

Dù lệnh giới nghiêm vẫn được thực hiện, Hà Nội đêm ấy không còn mang bầu không khí nặng nề như những ngày trước. Nhiều nhà dân và công sở mắc thêm đèn trước cửa. Những lá cờ đỏ sao vàng tung bay bên cạnh các băng khẩu hiệu chăng ngang đường phố. Các khu dân cư chuẩn bị cổng chào, trang trí nhà cửa, đường phố để đón những đoàn quân sẽ tiến vào sáng hôm sau. Từ những lá cờ từng phải giữ kín trong nhà, sắc đỏ sao vàng giờ đây xuất hiện công khai giữa lòng thành phố.

Ảnh tư liệu: Nhân dân Hà Nội trang trí đường phố, dựng cổng chào, chuẩn bị đón đoàn quân chiến thắng trong những ngày tiếp quản Thủ đô năm 1954. Nguồn: Báo Nhân Dân.

Trong những ngày chuẩn bị ấy, bên cạnh việc làm cờ và trang trí đường phố còn có một nhiệm vụ ít được nhắc đến nhưng vô cùng quan trọng: truyền đi những thông tin chính xác để nhân dân yên tâm đón chính quyền mới. Ông Lê Văn Ba, khi ấy khoảng 20 tuổi, tham gia Thanh niên cứu quốc Hà Nội, được giao tổ chức thực hiện một số báo Tiền Phong đặc biệt gồm 16 trang. Ông cùng các đồng đội thu thập tin tức, viết bài, biên tập, liên hệ in ấn và chuẩn bị phát hành. Do phương tiện còn hạn chế, phần bìa và phần ruột báo phải in ở những nơi khác nhau rồi mới ghép lại thành số báo hoàn chỉnh.

Theo hồi ức của ông Lê Văn Ba, ngay trong đêm trước khi đoàn quân tiến vào Thủ đô, nhóm đã hoàn thành hơn 1.000 bản báo để phân phát trong nội thành. Những trang báo không chỉ thông tin về thời điểm tiếp quản mà còn giải thích các chính sách của Chính phủ, góp phần bác bỏ những lời đồn thất thiệt gây hoang mang trong dân chúng. Trong số báo ấy còn có lời bài hát Mừng giải phóng Thủ đô của nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ, được sáng tác dành cho sự kiện lịch sử. Giữa những công việc chuẩn bị cờ hoa, việc đưa thông tin đến người dân cũng trở thành một phần của quá trình đón ngày giải phóng.

Đêm 9 tháng 10 vì thế không chỉ là câu chuyện về những lá cờ được may và những con đường được trang hoàng. Đó còn là đêm của những người thanh niên chuẩn bị báo chí, những cán bộ và chiến sĩ bảo vệ các vị trí vừa tiếp quản, những gia đình dõi theo tin tức và những người dân mong chờ được tận mắt nhìn thấy đoàn quân kháng chiến trở về. Mỗi người góp một phần công sức để thành phố bước vào ngày mới trong trật tự, an toàn và niềm vui.

SÁNG 10 THÁNG 10 – NHỮNG LÁ CỜ ĐÓN ĐOÀN QUÂN CHIẾN THẮNG

Rạng sáng ngày 10 tháng 10 năm 1954, Hà Nội thực sự thức dậy trong không khí ngày hội. Từ khoảng 5 giờ sáng, khi lệnh giới nghiêm chấm dứt, người dân bắt đầu đổ ra đường. Các gia đình mặc những bộ quần áo đẹp, mang theo cờ hoa, ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và tập trung theo từng khu phố, trường học, công sở, xí nghiệp để chờ đón đoàn quân giải phóng. Những tuyến đường từng chứng kiến sự hiện diện của quân đội thực dân nay rực rỡ cờ đỏ sao vàng và những tấm biểu ngữ chào mừng.

Khoảng 8 giờ sáng, cánh quân phía tây gồm những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô thuộc Đại đoàn 308, do Trung đoàn trưởng Nguyễn Quốc Trị dẫn đầu, xuất phát từ khu vực Quần Ngựa. Đoàn quân tiến qua các phố Kim Mã, Hàng Đẫy, Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Đào, Hàng Ngang và tiến vào khu vực Thành Hà Nội. Trên ngực áo nhiều chiến sĩ là huy hiệu Chiến sĩ Điện Biên Phủ, dấu ấn của chiến thắng lịch sử cách đó chưa đầy năm tháng.

Từ phía nam, các đơn vị thuộc Trung đoàn 88 và Trung đoàn 36 tiến qua Bạch Mai, phố Huế, khu vực Hồ Gươm rồi đến các vị trí được phân công. Đoàn chỉ huy tiếp quản thành phố do Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính, và bác sĩ Trần Duy Hưng, Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính, dẫn đầu cũng tiến vào Thủ đô trong sự đón mừng của nhân dân.

Ảnh tư liệu: Nhân dân Hà Nội vẫy cờ, hân hoan đón đoàn quân giải phóng ngày 10/10/1954. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam, đăng trên Báo Nhân Dân.

Khắp các tuyến phố, nhân dân đứng kín hai bên đường, vẫy cờ, tung hoa và reo mừng. Những lá cờ đỏ sao vàng được chuẩn bị từ trước giờ đây trở thành biểu tượng nổi bật của ngày hội. Đối với người Hà Nội, sự xuất hiện của những đoàn quân chiến thắng không chỉ đánh dấu việc kết thúc sự kiểm soát của thực dân Pháp tại Thủ đô mà còn gợi lại ký ức về những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô từng rời thành phố trong cuộc chiến đấu mùa đông năm 1946. Sau gần chín năm kháng chiến, ngày trở về ấy đã thành hiện thực.

Đến 15 giờ ngày 10 tháng 10 năm 1954, lễ chào cờ lịch sử được tổ chức tại sân Cột Cờ. Các đơn vị bộ đội tập hợp thành đội ngũ trang nghiêm, nhân dân đứng đông đảo quanh khu vực làm lễ. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Cột Cờ Hà Nội, đánh dấu một thời khắc thiêng liêng của ngày giải phóng Thủ đô. Tại buổi lễ, Thiếu tướng Vương Thừa Vũ đọc lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô, nhấn mạnh trách nhiệm đoàn kết, khắc phục khó khăn, ổn định và xây dựng cuộc sống mới.

Từ những lá cờ từng được chuẩn bị trong bí mật đến sắc cờ tung bay công khai trên khắp phố phường, Hà Nội đã đi qua một cuộc chuyển giao mang ý nghĩa lịch sử. Niềm vui của ngày 10 tháng 10 không phải ngẫu nhiên xuất hiện trong buổi sáng đoàn quân tiến vào, mà đã được chuẩn bị bằng biết bao công sức âm thầm của những người dân, cán bộ và chiến sĩ trong những ngày trước đó.

NHỮNG MŨI KIM GÓP PHẦN LÀM NÊN KÝ ỨC LỊCH SỬ

Bảy mươi hai năm đã trôi qua kể từ mùa thu năm 1954, nhưng câu chuyện về những lá cờ đỏ sao vàng được người Hà Nội bí mật may và gìn giữ trước ngày giải phóng vẫn mang sức gợi sâu sắc. Lịch sử thường được ghi lại bằng những chiến thắng quân sự, những cuộc đàm phán, những văn kiện và những thời khắc chuyển giao chính quyền. Nhưng bên cạnh các sự kiện lớn ấy còn có lịch sử của những con người bình dị, những người góp phần tạo nên không khí và diện mạo của ngày chiến thắng.

Một lá cờ được chuẩn bị trong căn nhà nhỏ có thể không được ghi tên người may. Một tấm biểu ngữ được dựng lên trước ngày tiếp quản có thể không còn tồn tại. Những người thanh niên từng lặng lẽ truyền tin, chuẩn bị hoa và khẩu hiệu cũng có thể không xuất hiện trong những bức ảnh nổi tiếng. Nhưng chính sự tham gia của họ cho thấy ngày giải phóng Thủ đô không chỉ là thắng lợi của lực lượng vũ trang mà còn là kết quả của lòng dân, của sự đồng lòng gìn giữ thành phố và khát vọng được sống trong hòa bình.

Đêm 9 tháng 10 năm 1954 đã khép lại từ lâu, nhưng ý nghĩa của nó vẫn còn trong ký ức lịch sử Hà Nội. Đó là đêm thành phố chờ đợi bình minh sau những năm dài chiến tranh, đêm những lá cờ đỏ sao vàng hiện diện trên các mái nhà, đêm niềm vui được bày tỏ công khai sau những ngày phải thận trọng và giấu kín. Sáng hôm sau, những lá cờ ấy tung bay đón đoàn quân chiến thắng, chứng kiến một trang sử mới được mở ra.

Và có lẽ, điều xúc động nhất khi nhớ về đêm lịch sử ấy không chỉ là hình ảnh một Hà Nội rực rỡ cờ hoa, mà còn là những con người bình thường đã góp phần chuẩn bị cho ngày hội lớn bằng chính đôi tay và niềm tin của mình. Những mũi kim nối vải, những lá cờ được giữ gìn, những trang báo được in trong đêm và những con đường được trang hoàng đã trở thành một phần của ký ức giải phóng Thủ đô. Từ sự âm thầm ấy, Hà Nội bước vào ngày 10 tháng 10 năm 1954 với niềm tự hào của một thành phố được giải phóng, mở đầu hành trình xây dựng cuộc sống hòa bình và tương lai mới.