Đêm cuối cùng của một triều đại

Trong những năm sưu tầm lịch sử về cuối triều Trần, có một đêm mà mỗi lần đọc lại sử cũ, tôi vẫn cảm thấy nặng lòng: đêm trước khi triều Trần chính thức khép lại sau hơn một thế kỷ rưỡi tồn tại.

Nhà Trần bắt đầu từ năm 1225, khi Trần Cảnh lên ngôi, mở ra một triều đại kéo dài 175 năm. Đó là một trong những triều đại rực rỡ nhất của lịch sử Đại Việt.

Dưới triều Trần, đất nước đã ba lần đánh bại quân Nguyên – Mông. Những cái tên như Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư… đã trở thành những biểu tượng lớn của lịch sử dân tộc.

Nhưng đến cuối thế kỷ XIV, ánh hào quang ấy đã dần phai.

Triều đình suy yếu.

Nạn đói và thiên tai xảy ra ở nhiều nơi.

Các cuộc nổi dậy của nông dân xuất hiện.

Trong cung đình, quyền lực ngày càng rơi vào tay những người có thế lực.

Và rồi Hồ Quý Ly xuất hiện như một nhân vật có khả năng thay đổi cục diện.

Năm 1397, Tây Đô được xây dựng ở Thanh Hóa. Triều đình dần chuyển vào đó. Thăng Long được gọi là Đông Đô.

Tôi hình dung đêm cuối cùng của năm 1399, khi những ngọn đèn trong cung điện vẫn còn cháy, nhưng triều đại nhà Trần đã không còn giữ được quyền lực như trước.

Những người trong cung có lẽ nói với nhau bằng những giọng rất nhỏ.

“Nhà Trần còn giữ được cơ nghiệp bao lâu nữa?”

Không ai biết câu trả lời.

Hồ Quý Ly khi ấy đã nắm quyền lực rất lớn. Những cải cách được tiến hành ngày càng mạnh mẽ. Nhưng cùng lúc đó, sự phản đối trong triều đình cũng tăng lên.

Năm 1400, Hồ Quý Ly phế Trần Thiếu Đế, chấm dứt triều Trần và lập ra nhà Hồ.

Sử sách ghi lại sự kiện ấy bằng những dòng ngắn ngủi.

Nhưng nếu đặt mình vào thời điểm đó, tôi nghĩ sự thay đổi ấy hẳn không hề ngắn ngủi đối với những con người đang sống.

Một triều đại từng huy hoàng suốt 175 năm đã kết thúc.

Những người từng mang họ Trần và tự hào về tổ tiên mình có thể phải đối diện với một thực tế mới.

Quan lại phải thay đổi vị trí.

Quân đội phải tuyên thệ với một chính quyền mới.

Những người dân bình thường có lẽ chỉ mong rằng sau những biến động trong triều đình, cuộc sống của họ sẽ bình yên hơn.

Tôi đặc biệt nhớ đến những câu chuyện về các vua Trần cuối triều.

Không còn là hình ảnh những vị vua cùng các tướng lĩnh đứng trên bến Đông Bộ Đầu chống quân xâm lược như thuở trước.

Không còn không khí hào hùng của Hội nghị Diên Hồng.

Không còn tiếng hô quyết chiến vang lên từ những đội quân Đại Việt.

Thay vào đó là một triều đình bị chia rẽ, một đất nước đang gặp nhiều khó khăn và một quyền lực mới đang hình thành.

Nếu đứng giữa Thăng Long trong đêm ấy, có lẽ người ta vẫn nhìn thấy những mái cung điện quen thuộc. Vẫn có tiếng bước chân của lính canh. Vẫn có ánh đèn trong những gian nhà.

Nhưng lịch sử đã sang trang.

Đó chính là điều kỳ lạ của lịch sử.

Một triều đại có thể tồn tại hàng trăm năm, nhưng thời khắc kết thúc đôi khi chỉ được ghi lại bằng một vài dòng trong sử sách.

Nhà Trần không biến mất khỏi ký ức dân tộc trong một đêm.

Những chiến công chống Nguyên – Mông vẫn còn đó.

Những lời dặn của Trần Hưng Đạo vẫn còn đó.

Những bài thơ của Trần Quang Khải, Trần Nhân Tông vẫn còn đó.

Những thành tựu của cả một thời đại vẫn tiếp tục sống trong lịch sử.

Vì vậy, khi gọi đây là “đêm cuối cùng của một triều đại”, tôi không nghĩ đó là đêm mọi thứ hoàn toàn biến mất.

Đó là đêm một chính quyền kết thúc, nhưng di sản của nó vẫn tiếp tục tồn tại.

Và lịch sử cũng đặt trước mắt chúng ta một câu hỏi:

Điều gì khiến một triều đại từng rất mạnh mẽ cuối cùng suy yếu?

Câu trả lời không chỉ nằm ở một con người hay một sự kiện. Nó là kết quả của nhiều năm biến động: những vấn đề kinh tế, xã hội, sự suy yếu của bộ máy cai trị, những cuộc tranh giành quyền lực và sự xuất hiện của những lực lượng chính trị mới.

Đêm ấy, nhà Trần khép lại.

Nhưng câu chuyện của Đại Việt thì chưa kết thúc.

Ở phía trước là nhà Hồ, là những cuộc cải cách đầy tham vọng, rồi những cuộc chiến với quân Minh và một thời kỳ lịch sử mới đang chờ mở ra.

Tôi khép lại trang sách và chợt nghĩ:

Một triều đại có thể mất đi, nhưng những bài học của nó thì không bao giờ mất.