Di sản là những người học trò

Bên cạnh thành tựu chuyên môn, Tôn Thất Tùng dành nhiều công sức đào tạo các thế hệ bác sĩ. Y học muốn tiến bộ phải có người nghiên cứu, người giảng dạy và người tiếp nối. Vì vậy, di sản của ông nằm không chỉ trong công trình đã công bố mà còn ở phương pháp tư duy khoa học được trao truyền. Một câu chuyện phù hợp với học sinh là bài học biết đặt câu hỏi, tìm bằng chứng và lao động nghiêm túc.

Cuộc đời ấy không chỉ có sự kiện vừa nhắc tới. Một nguồn tư liệu khác cho biết: Kỹ thuật cắt gan của Tôn Thất Tùng được giới y học quốc tế quan tâm bởi cách tiếp cận dựa trên kiến thức giải phẫu và thao tác phẫu thuật. Đây là dấu mốc cho thấy nghiên cứu từ Việt Nam có thể đóng góp vào tiến bộ chung của y học thế giới. Khi giới thiệu thành tựu này, cần tôn trọng các thuật ngữ khoa học, không kể quá rằng một bác sĩ đã một mình phát minh toàn bộ kỹ thuật điều trị bệnh gan.

Ở nơi cứu chữa, mỗi phút chậm trễ có thể làm tình trạng người bị thương nặng thêm, nhưng tốc độ không phải yếu tố duy nhất. Người làm quân y còn phải cân nhắc điều kiện vận chuyển, trang thiết bị, an toàn và khả năng chăm sóc tiếp theo. Câu chuyện về Tôn Thất Tùng gợi ra tính khắc nghiệt của công việc cứu người trong chiến tranh. Những người thực hiện nhiệm vụ ấy cần kiến thức, sự bình tĩnh và tinh thần phối hợp, chứ không chỉ lòng can đảm.

Hồ sơ về nhân vật còn có thêm lát cắt đáng lưu ý: Sau Cách mạng Tháng Tám, Tôn Thất Tùng tham gia công việc y tế của chính quyền mới và phục vụ trong những điều kiện khó khăn thời chiến. Bác sĩ không chỉ điều trị cho từng bệnh nhân mà còn góp phần xây dựng đội ngũ, truyền nghề và tổ chức cơ sở khám chữa bệnh. Đó là đóng góp đặc biệt quan trọng trong một xã hội vừa trải qua chiến tranh, thiếu bác sĩ, thuốc men và thiết bị y tế.

Giai đoạn chuyển tiếp từ các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX đến những tổ chức chính trị có chương trình rõ ràng không có một con đường duy nhất. Có người chủ trương vận động dân trí, có người đi theo hoạt động bí mật hoặc khởi nghĩa vũ trang. Trong bối cảnh bị đàn áp, các lựa chọn ấy thường phải đưa ra khi thông tin chưa đầy đủ.

Qua câu chuyện của Tôn Thất Tùng, điều cần giữ lại là phần việc cụ thể đã được tư liệu ghi nhận, trong mối liên hệ với đồng đội và hoàn cảnh lịch sử. Trân trọng đóng góp của người đi trước cũng có nghĩa là tìm hiểu có căn cứ, phân biệt dữ kiện với giai thoại và sống có trách nhiệm trong hiện tại.