DI TÍCH LỊCH SỬ TRẠM PHẪU HUYỆN ĐỘI HOÀI NHƠN
Nơi đây từng là cơ sở cách mạng kiên trung, nuôi giấu và che chở các chiến sĩ cách mạng của khu vực Nam Hoài Nhơn, Bắc Phù Mỹ và Đông Trường Sơn. Đặc biệt, địa danh Lộ Diêu – Hoài Mỹ năm 1964 còn được cả nước biết đến và đi vào lịch sử dân tộc về con đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Vì vậy núi Xuân Vinh là nơi phù hợp để đặt Trạm Phẫu vì sự an toàn và kịp thời chữa trị cho thương, bệnh binh.
Trạm Phẫu được thành lập ngày 20/11/1971 tại thôn Xuân Vinh (xã Hoài Mỹ), là nơi đảm nhận cứu chữa cán bộ, chiến sĩ thương binh các vùng phía Đông quốc lộ 1A. Ẩn sâu trong rừng già, ven sườn núi, lợi dụng địa hình hiểm trở là các căn lều và những căn hầm, công sự mật, nơi ẩn náu của thương binh và nhân viên y tế. Nơi đây đã cứu sống hàng trăm cán bộ, chiến sĩ trong điều kiện hết sức khó khăn với y cụ thô sơ, thuốc men thiếu thốn, vừa là nơi đào tạo cán bộ y tế cho Đại đội 1 (c1), Đại đội 2 (c2) và Đại đội 82 (c4) của Huyện đội Hoài Nhơn.
Ngày 24 và 25/02/1972, theo chỉ dẫn của một tên chiêu hồi, địch đã càn lên núi Xuân Vinh (xã Hoài Mỹ) - nơi ta đặt Trạm Phẫu. Chúng đốt cháy các lán trại thương bệnh binh, lật giở từng cửa hầm bí mật, từng lỗ thông gió, rồi ném lựu đạn vào những hầm chúng phát hiện có người đang ẩn nấp. Đê tiện hơn chúng bắt các chị em nữ ra khỏi hầm hãm hiếp rồi sát hại. Tổng số 17 người đã bị địch giết hại dã man trong đó 9 cán bộ y tế và nhân viên đang làm nhiệm vụ, 8 thương binh đang điều trị tại Trạm Phẫu, chỉ còn lại 7 người do địch tưởng rằng đã chết, 7 đồng chí này đã ẩn nấp nhiều ngày và phải uống sương trên lá, nước tiểu để cầm cự qua khỏi cuộc càn quét của địch.
Trạm Phẫu Huyện Đội Hoài Nhơn là địa chỉ đỏ, có giá trị về lịch sử, nhân văn. Mặc cho khó khăn gian khổ, điều kiện thiếu thốn và luôn phải đối đầu với bom đạn kẻ thù nhưng các đồng chí y sĩ, y tá và nhân viên của Trạm Phẫu vẫn kiên cường bám trụ để bảo vệ, điều trị thương binh cho các đơn vị chiến đấu trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống Mỹ cứu nước của dân tộc. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng sự kiện xảy ra tại Trạm Phẫu, núi Xuân Vinh, xã Hoài mỹ vẫn còn đó trong ký ức các chiến sỹ cách mạng và nhân dân nơi đây.
Với đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”, tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, năm 2013 – 2014, Thị ủy, chính quyền và Nhân dân Hoài Nhơn đã đầu tư phục dựng khu Di tích Trạm phẫu. Các ban ngành, đoàn thể, đoàn viên thanh niên tiến hành mở đường, mang vác từng bao xi măng, viên đá trèo núi, băng rừng để xây dựng công trình. Khuôn viên nhà bia tưởng niệm nằm trong khu vực rừng núi Xuân Vinh, được xây dựng bằng bê tông cốt thép, hình lục giác, có 6 cột bê tông hình tròn, mái tạo một tầng 6 mái, đỉnh nhọn, lợp ngói vảy, phía trên đắp hoa văn trang trí, bên trong nhà bia có đặt 1 lư hương và bia tưởng niệm. Bia tưởng niệm được ốp bằng chất liệu đá Granite màu đỏ có 3 mặt, mặt chính diện khắc dòng chữ: TỔ QUỐC GHI CÔNG, hai mặt bên tạo hình như cuốn sách mở, mặt bên phải khắc danh sách liệt sĩ là những cán bộ của trạm và thương binh đã hy sinh nơi đây, mặt bên trái giới thiệu sơ lược về di tích; xây dựng đường dẫn vào di tích, sơ đồ chỉ dẫn, đặt biển số hiệu 05 hầm công sự đã bị phá hủy…
Ngày 26/01/2018, di tích Trạm Phẫu Huyện đội Hoài Nhơn được Ủy ban Nhân dân tỉnh Bình Định trao quyết định công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây là sự tri ân, ghi nhớ công lao và những đóng góp, hy sinh thầm lặng của lực lượng quân – dân – y thị xã Hoài Nhơn trong cuộc trường kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
