Di tích Nhà cụ Hoàng Viện dưới chân núi Nhón - “địa chỉ đỏ” lưu giữ ký ức Cách mạng Tháng Tám

Căn nhà dưới chân núi Nhón

Nằm bên dòng sông Lam, dưới chân núi Nhón, Di tích Nhà cụ Hoàng Viện hôm nay mang vẻ bình yên của một ngôi nhà ở làng quê xứ Nghệ. Ngôi nhà mộc mạc, những hiện vật được gìn giữ trong không gian di tích và cảnh quan xung quanh dường như không có nhiều dấu vết của những năm tháng lịch sử đầy biến động. Nhưng gần một thế kỷ trước, nơi đây từng là một trong những cơ sở hoạt động của Xứ ủy Trung Kỳ, nơi diễn ra các cuộc hội họp, bàn bạc công việc cách mạng và nuôi giấu cán bộ trong những thời điểm phong trào bị địch đàn áp, truy lùng gắt gao.

Theo các tư liệu được lưu giữ, tháng 7/1930, khi phong trào cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng phát triển mạnh mẽ, tại nhà cụ Hoàng Viện, Chi bộ Phúc Mỹ được thành lập gồm 3 đồng chí. Về sau, chi bộ tiếp tục kết nạp thêm đảng viên, phong trào cách mạng ngày càng phát triển và lan tỏa trong nhân dân.

Địa thế của làng Phúc Mỹ khi ấy có núi Nhón ở phía sau, tạo điều kiện thuận lợi để cán bộ cách mạng hoạt động bí mật và rút lui khi bị địch truy lùng. Xứ ủy Trung Kỳ đã chọn nhà cụ Hoàng Viện làm nơi hội họp, làm việc và nuôi giấu cán bộ. Phía sau nhà từng có hai hầm ngầm, vừa để cất giấu tài liệu, vừa làm nơi trú ẩn, thoát thân khi nguy hiểm. Những gia đình trong vùng cũng trở thành cơ sở phục vụ hoạt động cách mạng, từ nuôi giấu cán bộ đến in ấn tài liệu, truyền đơn và báo chí tuyên truyền. Trong những năm tháng ấy, căn nhà nhỏ không chỉ là nơi trú chân của những người hoạt động cách mạng mà còn là nơi kết nối phong trào, đưa những chủ trương, tài liệu cách mạng đến với quần chúng.

Những dấu ấn của một thời kỳ lịch sử

Trải qua thời gian, ngôi nhà cũ đã được phục dựng lại. Tuy nhiên, trong di tích hiện vẫn lưu giữ một số hiện vật gắn với hoạt động cách mạng thời kỳ Đảng hoạt động bí mật như cờ búa liềm bằng gỗ, con dấu, nồi đồng, mâm, bát, đĩa từng phục vụ các đồng chí lãnh đạo Đảng cùng một số ảnh tư liệu và các giấy tờ liên quan. Đây là những tư liệu gắn với hoạt động tuyên truyền, cổ vũ tinh thần đấu tranh của quần chúng trong cao trào cách mạng những năm 1930-1931.

Ngôi nhà từng có kết cấu mang đậm dáng dấp kiến trúc truyền thống Trung Bộ. Nhà chính có các gian sinh hoạt, hội họp; phía sau kết nối với khu vực núi Nhón. Gác xép trong nhà từng là nơi làm việc, trú ẩn của một số cán bộ cách mạng trong những năm hoạt động bí mật.

Giá trị của di tích không chỉ nằm ở những hiện vật còn lại mà đó còn là câu chuyện về những con người bình dị đã chấp nhận hiểm nguy để bảo vệ cán bộ, bảo vệ cơ sở cách mạng. Các thành viên trong gia đình cụ Hoàng Viện và nhiều người dân trong làng đã tham gia nuôi giấu, tiếp tế, làm liên lạc cho cán bộ. Chính sự chở che, đùm bọc ấy đã tạo nên một hậu phương vững chắc cho phong trào cách mạng trong những năm tháng khó khăn.

Từ Xô viết Nghệ Tĩnh đến Cách mạng Tháng Tám

Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931, phong trào cách mạng tại Phúc Mỹ phát triển mạnh. Quần chúng tích cực tham gia các tổ chức như Tự vệ đỏ, Nông hội đỏ, Cứu tế đỏ. Từ đây, khí thế cách mạng lan tỏa đến nhiều địa phương trong vùng. Những năm chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa, nhà cụ Hoàng Viện tiếp tục là một cơ sở quan trọng của phong trào cách mạng.

Năm 1939, khi phong trào đấu tranh dân chủ phát triển trở lại, nhiều cán bộ cách mạng đã tìm về Phúc Mỹ gây dựng cơ sở. Cuối năm 1940, đồng chí Mười Cúc, tức Nguyễn Văn Linh, được cử về hoạt động và chọn nhà cụ Hoàng Viện làm nơi tá túc, tổ chức hội họp, thảo luận những vấn đề quan trọng.

Đặc biệt, ngày 8/8/1945, chỉ ít ngày trước khi cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền diễn ra trên cả nước, Việt Minh liên tỉnh đã tổ chức hội nghị tại đây để phổ biến tình hình và bàn kế hoạch tổng khởi nghĩa. Chỉ vài tuần sau, nhân dân Nghệ An cùng nhân dân cả nước vùng lên giành chính quyền, góp phần làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Người giữ ký ức của ngôi nhà

Nhiều năm qua, ông Hoàng Văn Thước, cháu đích tôn của cụ Hoàng Viện, được giao nhiệm vụ trông coi, bảo vệ di tích. Gắn bó với căn nhà từ khi còn nhỏ, ông Thước lớn lên cùng những câu chuyện được cha mẹ kể lại về những năm tháng gia đình từng nuôi giấu cán bộ cách mạng. Những câu chuyện ấy theo ông từ thời thơ ấu đến khi trưởng thành, trở thành niềm tự hào và cũng là trách nhiệm của một người con trong gia đình có truyền thống cách mạng. Mỗi hiện vật trong căn nhà, với ông, không đơn thuần là một vật dụng cũ. Đó là những dấu tích giúp thế hệ hôm nay hình dung rõ hơn về một thời kỳ mà hoạt động cách mạng được tiến hành trong điều kiện vô cùng gian khó.

Bên những hiện vật đã tồn tại qua nhiều thập kỷ, ông Thước không chỉ giới thiệu về lịch sử ngôi nhà mà còn kể về những con người từng đến đây, từng được gia đình và nhân dân địa phương che chở. Theo tư liệu, nhiều cán bộ cách mạng khi trở lại thăm căn nhà xưa đã xúc động trước những ký ức của một thời hoạt động.

Khi di tích trở thành bài học lịch sử

Năm 1991, Nhà nước công nhận nhà cụ Hoàng Viện là Di tích Lịch sử Quốc gia. Sau thời gian dài xuống cấp, di tích đã được phục dựng, trở thành điểm tham quan, học tập của cán bộ, đảng viên và học sinh trên địa bàn. Những ngày tháng Tám này, di tích càng trở nên ý nghĩa khi nhiều hoạt động giáo dục truyền thống được tổ chức tại đây. Đoàn viên thanh niên địa phương tham gia vệ sinh, chỉnh trang khuôn viên, chăm sóc cảnh quan. Tại di tích, những câu chuyện về Xứ ủy Trung Kỳ, về phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, về những cán bộ cách mạng từng hoạt động ở đây đã được truyền đạt cho thế hệ trẻ. Các em học sinh không chỉ được đọc về lịch sử trong sách giáo khoa mà còn được tận mắt nhìn thấy không gian nơi các sự kiện từng diễn ra, được nghe kể về những con người đã góp phần làm nên lịch sử ngay trên quê hương mình.

Em Nguyễn Cẩm Tú, học sinh lớp 5 C1, Trường Tiểu học Phạm Hồng Thái chia sẻ: “Hằng năm, nhà trường thường tổ chức cho chúng em đến chăm sóc và tìm hiểu về di tích. Qua đó, em hiểu hơn về lịch sử quê hương và biết ơn những thế hệ cha ông đã hy sinh, cống hiến cho đất nước. Mỗi lần đến đây, em cảm nhận rằng lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách, mà hiện diện ngay trên quê hương mình, nơi cha ông đã từng hoạt động và cống hiến cho cách mạng. Em sẽ cố gắng học tập tốt, giữ gìn và phát huy truyền thống quê hương”.

Còn với Nguyễn Thị Diệu Ngọc - Bí thư Đoàn xã Lam Thành cho hay: “Đối với tuổi trẻ xã Lam Thành, chúng tôi xác định, phát huy giá trị di tích không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ, mà quan trọng hơn là làm cho lịch sử được tiếp nối trong đời sống của thanh, thiếu nhi. Vì vậy, Đoàn xã sẽ tiếp tục tổ chức các hoạt động về nguồn, sinh hoạt chính trị, kết nạp đoàn viên, đội viên, chăm sóc khu di tích; đồng thời đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng các sản phẩm truyền thông gần gũi để lịch sử đến với người trẻ một cách sinh động hơn, mang theo niềm tự hào, ý thức trách nhiệm và khát vọng viết tiếp truyền thống của các thế hệ cha anh bằng những việc làm cụ thể hôm nay”.

Giữ lại một địa chỉ đỏ

Thời gian đã lùi xa, những người từng hoạt động cách mạng tại ngôi nhà cụ Hoàng Viện đã trở thành những nhân vật của lịch sử. Nhưng những giá trị mà họ để lại vẫn hiện hữu trong từng không gian, hiện vật và câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bảo tồn di tích vì thế không chỉ là bảo vệ một công trình vật chất. Đó là bảo vệ ký ức về một thời kỳ cách mạng; là gìn giữ những câu chuyện về lòng yêu nước, tinh thần kiên cường và sự hy sinh của các thế hệ đi trước. Đồng thời, đó cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc trao truyền những giá trị ấy cho thế hệ mai sau. Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, những địa chỉ như Nhà cụ Hoàng Viện càng có ý nghĩa khi trở thành không gian để thế hệ trẻ tìm về lịch sử, hiểu hơn về quê hương và nhận thức sâu sắc hơn trách nhiệm của mình đối với cộng đồng.

Từ một căn nhà từng che giấu cán bộ cách mạng dưới chân núi Nhón, nơi đây đã trở thành một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.