DI TÍCH NHÀ LƯU NIỆM CHI BỘ CỬU LỢI

Di tích được xây dựng trong khuôn viên khu đất, nơi thành lập Chi bộ Cửu Lợi. Mặt trước hướng về phía đông, Ngôi nhà được chia làm 3 gian trưng bày, gian giữa là nơi thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đồng chí Đảng viên đầu tiên, các anh hùng liệt sỹ; 02 bên là không gian trưng bày những di tích, hiện vật, kỷ vật có liên quan đến truyền thống chi bộ.

Trong hơn hai năm (1925 – 1927), đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã trực tiếp mở nhiều lớp huấn luyện ở Quảng Châu, đào tạo cho hơn 200 thanh niên Việt Nam thành những cán bộ cách mạng, rồi đưa họ về nước hoạt động. Đồng thời Nguyễn Ái Quốc rất chú ý đến những thanh niên trí thức, vì họ là những người dễ tiếp thu tư tưởng tiên tiến, là ngòi pháo trong mọi phong trào, là lực lượng quan trọng trong truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin.

Lúc bấy giờ tại làng Cửu Lợi –Tam Quan (Khu phố Cửu Lợi Tây, phường Tam Quan Nam, thị xã Hoài Nhơn ngày nay) có một người thanh niên tri thức yêu nước tên là Nguyễn Trân (tức là Nguyễn Tấn Hưng) sinh ra trong một gia đình làm nghề biển. Là một người thanh niên đầy nhiệt huyết với khí chất thông minh, giao lưu rộng rãi nên Nguyễn Trân đã cùng với một số bạn bè thân thích nhanh chóng tiếp cận những thông tin qua sách báo cách mạng, như báo thanh niên, cơ quan tuyên truyền của Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng cứu nước đúng đắn và những sách báo tiến bộ khác. Nguyễn Trân hưởng ứng phong trào đòi thả Phan Bội Châu và để tang Phan Chu Trinh. Từ năm 1927, Nguyễn Trân giả dạng đi buôn trên chiếc ghe bầu vào Nam, ra Bắc để tìm hiểu thời cuộc và liên lạc với các tổ chức cách mạng. Vốn biết Sài Gòn là một trong những địa bàn có phong trào đấu tranh mạnh và được truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin sớm nên đầu năm 1928, Nguyễn Trân vào Sài Gòn.

Tại Sài Gòn, Nguyễn Trân liên lạc được với Kỳ bộ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội Nam kỳ. Tháng 2/1928, Kỳ bộ cử đồng chí Phan Trọng Quảng cùng với đồng chí Nguyễn Trân về Cửu Lợi thành lập tổ chức Thanh niên Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội ở Hoài Nhơn. Tổ chức này lúc đầu có 3 đồng chí: Nguyễn Trân, Huỳnh Triếp, Tôn Chất. Đồng chí Nguyễn Trân được bầu làm bí thư, sau đó kết nạp thêm đồng chí Đoàn Tính, Nguyễn Phán, Nguyễn Cúc, Nguyễn Nghĩa. Nhiệm vụ của các tổ chức thanh niên trong thời kỳ này là xây dựng các tổ chức quần chúng, tuyên truyền Chủ nghĩa Mác –Lê Nin đến mọi tầng lớp nhân dân, chuẩn bị cho việc thành lập một chính đảng của giai cấp công nhân: Đảng Cộng sản Việt Nam.

Thực hiện chủ trương đi vô sản hóa, các đồng chí Nguyễn Trân và Tôn Chất vào Sài Gòn, các đồng chí Đoàn Tính, Phan Mão, Võ Tuất, Nguyễn Phán, Phan Sành, Nguyễn Hoàng lên Đà Lạt, các đồng chí Nguyễn Nghĩa, Đinh Duyệt, Võ Tế vào Nha Trang, đồng chí Nguyễn Cúc vào Quy Nhơn. Quá trình đi vô sản hóa, các hội viên phải thường xuyên liên lạc và báo cáo tình hình cho bộ phận thường trực ở nhà do đồng chí Huỳnh Triếp phụ trách.

Ngày 03/02/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đây là một bước ngoặc lịch sử quan trọng của phong trào cách mạng Việt Nam, đáp ứng nguyện vọng thiết tha của những người yêu nước và của quần chúng trung kiên. Đồng thời, đó cũng là nhu cầu bức thiết của cách mạng Hoài Nhơn lúc này.

Mùa xuân năm 1930, đồng chí Nguyễn Trân lúc này đang ở Sài Gòn đã bắt được liên lạc với Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam thành phố Sài Gòn. Tháng 5 năm 1930, đồng chí Nguyễn Trân tham gia cuộc đấu tranh vạch trần tính chất phản động và đập phá tòa soạn báo “Đuốc Nhà Nam” của Trần Quang Chiêu ở Sài Gòn.

Với những hoạt động tích cực trong các phong trào đấu tranh cách mạng đó, đồng chí Nguyễn Trân được chi bộ Đảng Cộng sản vùng Đa Cao kết nạp vào Đảng. Lúc này đồng chí Đoàn Tính đang hoạt động ở Đà Lạt đã được đồng chí Nguyễn Trân nhắn tin chuyển về Sài Gòn. Về đến Sài Gòn, đồng chí Đoàn Tính đã tham gia rải truyền đơn tố cáo chính sách hà khắc của thực dân Pháp nhân dịp Quốc khánh nước Pháp ngày 14 tháng 7. Sau đó, đồng chí Đoàn Tính cũng được Chi bộ vùng Đa Kao kết nạp.

Trở thành đảng viên Đảng Cộng sản, lại ở cùng một chi bộ, hai đồng chí có điều kiện trao đổi, bàn bạc tìm ra phương cách để thực hiện ý tưởng xây dựng tổ chức đảng ở Hoài Nhơn mà “nhóm ủng hộ cộng sản” trước đây hằng mong ước.

Hai đồng chí Nguyễn Trân và Đoàn Tính đã báo cáo chi ủy chi bộ vùng Đa Kao do đồng chí Trương Châu làm Bí thư về tình hình phoang trào cách mạng ở Hoài Nhơn và yêu cầu được giúp đỡ khôi phục, phát triển. Kiến nghị của hai đồng chí đã được cấp ủy của Thành phố Sài Gòn chấp thuận. Thành ủy Sài Gòn đã cử đồng chí Nguyễn Du (tức Cảnh) cùng đi với hai đồng chí Nguyễn Trân và Đoàn Tính về Hoài Nhơn xem xét tình hình và xây dựng tổ chức Đảng.

Tháng 8/1930, Chi bộ Cửu Lợi – Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Hoài Nhơn được thành lập tại nhà đồng chí Tôn Chất ở Cửu Lợi, Tam Quan (nay là phường Tam Quan Nam). Chi bộ lúc lúc đầu có 5 đồng chí: Nguyễn Trân, Huỳnh Triếp, Tôn Chất, Đoàn Tính và Cao Thành. Đồng chí Nguyễn Trân làm bí thư.

Sau khi ra đời, Chi bộ Cửu Lợi đã hoạt động rất tích cực, vừa tổ chức các cuộc đấu tranh, vừa tích cực phát triển xây dựng Đảng và các tổ chức quần chúng, đưa phong trào cách mạng Hoài Nhơn phát triển lên một giai đoạn mới. Do yêu cầu phát triển của phong trào cần có sự lãnh đạo tập trung trong toàn huyện, tháng 10/1930, Huyện ủy lâm thời Đảng bộ Cộng sản Hoài Nhơn được thành lập (gồm 6 chi bộ với 22 đảng viên). Ban Chấp hành Đảng bộ huyện gồm các đồng chí Nguyễn Trân, Huỳnh Triếp, Đoàn Tính, Tôn Chất và Cao Thành; đồng chí Nguyễn Trân được bầu làm Bí thư. Mỗi Huyện ủy viên được phân công chỉ đạo phong trào một tổng. Đây là Đảng Cộng sản đầu tiên ra đời ở Bình Định. Cùng với nhiệm vụ lãnh đạo phong trào Cách mạng toàn huyện, Đảng bộ Hoài Nhơn đã cử cán bộ đảng viên đến các địa phương lân cận như: Hoài Ân, Phù Mỹ, Phù Cáy … để móc nối và xây dựng các cơ sở Đảng Cộng sản đầu tiên tại các huyện, đồng thời, phân công đảng viên tham gia phong trào “Vô sản hóa” đến tận đồng điền cao su Phú Riềng, tiếp tục thắp sáng ngọn lửa và lan tỏa niềm tin của Đảng từ chi bộ Cửu Lợi ra khắp nhiều nơi.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Hoài Nhơn, trong những năm 1930-1931, phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân trong huyện phát triển mạnh mẽ. Tiêu biểu là cuộc biểu tình chính trị có vũ trang tự vệ vào đêm 22, rạng sáng ngày 23/7/1931 tại Cây số 7 Tài Lương. Những hoạt động này luôn bị thực dân Pháp theo dõi sát sao, tiến hành khủng bố, đàn áp rất khốc liệt, nhiều đảng viên nòng cốt bị bắt. Ngày 3/4/1931, đồng chí Nguyễn Trân cũng bị bắt giam tại nhà lao Quy Nhơn. Trong nhà tù đồng chí Nguyễn Trân đã thể hiện khí tiết kiên trung của một người chiến sĩ cộng sản yêu nước, thà chết chứ nhất định không khai báo. Thực dân Pháp đã kết án khổ sai chôn thân và đưa đi đày tại nhà tù Buôn Mê Thuộc. Không chịu nổi những trận đòn roi của kẻ thù, đồng chí đã hy sinh ngày 26/7/1933 khi tuổi đời chỉ mới 29 tuổi.

Qua đấu tranh cách mạng, Đảng bộ ngày càng vững vàng, tiếp tục lãnh đạo nhân dân đứng lên giành chính quyền trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945, lập chính quyền dân chủ nhân dân. Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, Hoài Nhơn là hậu phương quan trọng của Khu V, Đảng bộ lãnh đạo quân và dân huyện nhà anh dũng chiến đấu, bẻ gãy nhiều trận càn quét của địch, bảo vệ vùng tự do, bảo vệ các cơ quan Khu V đóng trên địa bàn huyện và tích cực đóng góp sức người, sức của cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi.

Ngày đầu thành lập, Chi bộ Cửu Lợi chỉ có 5 đảng viên, trải qua hơn 93 năm chiến đấu, xây dựng và trưởng thành, đến nay Đảng bộ thị xã đã có hơn 8.700 đảng viên sinh hoạt tại 70 tổ chức cơ sở Đảng trực thuộc Thị ủy. Chi bộ Cửu Lợi ra đời đánh dấu một mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh cách mạng ở Hoài Nhơn, Bình Định trong những năm 30 của thế kỷ XX.

Với giá trị lịch sử to lớn, Nhà lưu niệm chi bộ Cửu Lợi được đầu tư xây dựng và đưa vào sử dụng từ ngày 27/12/1991. Ủy ban Nhân dân tỉnh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh ngày 10/8/1996, đến nay đã qua hai lần nâng cấp (lần đầu năm 2000 và lần thứ hai năm 2010); hiện vẫn đang tiếp tục được mở rộng, nâng cấp. Phát huy truyền thống cách mạng, Nhân dân Hoài Nhơn luôn tự hào là mảnh đất đã sinh ra một trong những tổ chức tiền thân của Đảng bộ Bình Định. Các thế hệ người Hoài Nhơn hôm nay, luôn nguyện sống xứng đáng với truyền thống cách mạng và những cống hiến, hy sinh to lớn mà các thế hệ cha anh đi trước đã dày công tạo dựng.