"Địa đạo trong lòng cát" và căn hầm chở che lịch sử

Khác với địa hình đất sét hay đất đồi ở những vùng căn cứ khác, Hòa Xuân nằm dọc theo triền sông nên có nhiều cồn cát và bãi bồi. Địa hình cát rất dễ sụt lún, cực kỳ khó khăn cho việc đào hầm bí mật. Thế nhưng, để nuôi giấu cán bộ bám trụ sát đô thị, người dân Hòa Xuân đã sáng tạo ra một kỹ thuật đặc biệt: đào "địa đạo trong lòng cát".

Họ dùng những tấm tre đan dày, gỗ ván cũ, hoặc thậm chí là các thùng phuy sắt cắt ra để làm khung chống đỡ, ngăn không cho cát sụt. Cửa hầm thường được ngụy trang vô cùng tinh vi dưới những luống khoai lang, gốc chuối, hoặc ngay dưới sàn bếp, chuồng lợn của các gia đình cơ sở cách mạng.

Năm 1972, đồng chí chỉ huy mũi nhọn quận ba Đà Nẵng đang họp khẩn với các cán bộ địa phương trong một căn hầm cát dưới nhà gia đình chị H. ở Hòa Xuân thì địch bất ngờ mở cuộc càn quét lớn vào làng. Chúng dùng xe lội nước và chó béc-giê săn lùng gắt gao.

Khi tiếng xích xe tăng gầm rú xộc vào sân nhà, cát trên trần hầm bắt đầu rung lên, rơi xuống lả tả. Chị H. ở trên nhà nhanh trí đổ một thau nước cá và dầu hỏa ngay trước cửa hầm ngụy trang ven chuồng lợn để làm mất mùi, đánh lạc hướng chó nghiệp vụ của địch.

Địch bước vào nhà, gí súng vào người chị H. tra hỏi: "Cộng sản ở đâu? Có hầm bí mật không?". Chị H. dù đang mang thai đứa con đầu lòng vẫn bình thản trả lời: "Nhà chỉ có tôi với mẹ già, chồng đi phu chưa về, mấy ông muốn lục gì thì lục".

Chúng điên cuồng dùng gậy sắt xăm xuống nền cát khắp vườn. Có những mũi xăm chỉ cách nóc hầm vài mươi phân, đất cát sụt xuống làm không khí dưới hầm càng trở nên ngột ngạt, khó thở. Các chiến sĩ dưới hầm đã sẵn sàng tư thế rút chốt lựu đạn để hy sinh cùng kẻ thù nếu bị lộ, quyết không chịu bắt sống.

Suốt 4 tiếng đồng hồ căng thẳng, nhờ sự kiên cường, gan dạ của chị H. cùng cấu trúc chắc chắn của căn hầm cát, kẻ thù không tìm ra dấu vết và phải rút quân khi trời sập tối. Căn hầm trong lòng cát Hòa Xuân năm ấy đã bảo vệ vẹn toàn cho các cán bộ cốt cán, giữ vững "mạch máu" chỉ huy cho đến ngày giành lại độc lập.

Những câu chuyện này là minh chứng cho thấy: chiến thắng không chỉ đến từ súng đạn, mà nó được dệt nên từ sự mưu trí của những đứa trẻ, từ lòng gan dạ của những người phụ nữ, và từ những phát kiến độc đáo của người dân trên mảnh đất Hòa Xuân thời bấy giờ.