ĐỊA LÝ HÀNH CHÍNH, NHÂN VĂN XÃ KHAO MANG

Ngày 07/5/1955, Chính phủ thành lập khu tự trị Thái - Mèo gồm 16 châu, Khao Mang thuộc Châu Than Uyên. Ngày 18/10/1955 Thủ tướng Chính phủ ra Nghị định số 606-TTg thành lập châu Mù Cang Chải gồm 13 xã của 3 châu (châu Than Uyên, châu Văn Chấn và châu Mường La). Sau 2 năm, ngày 18/10/1957, châu Mù Cang Chải chính thức đi vào hoạt động như một đơn vị hành chính. Quốc hội khoá II, họp ngày 27/10/1962, phê chuẩn việc đổi tên Khu tự trị Thái - Mèo thành Khu tự trị Tây Bắc. Ngày 24/12/1962, tỉnh Nghĩa Lộ được thành lập châu Mù Cang Chải trở thành một huyện thuộc tỉnh Nghĩa Lộ. Châu ủy đổi thành Huyện ủy, Khao Mang là một xã của huyện Mù Cang Chải tỉnh Nghĩa Lộ.

Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa V (12/1975) tại Hà Nội, đã ra nghị quyết hợp nhất một số tỉnh, trong đó có các tỉnh Yên Bái, Lào Cai và Nghĩa Lộ (trừ 2 huyện Bắc Yên và Phù Yên) thành một tỉnh mới lấy tên là tỉnh Hoàng Liên Sơn. Ngày 16/2/1976, tỉnh Hoàng Liên Sơn chính thức đi vào hoạt động. Mồ Dề là một xã của huyện Mù Cang Chải, tỉnh Hoàng Liên Sơn. Năn. 1991, tỉnh Hoàng Liên Sơn chia làm 2 tỉnh là Yên Bái và Lào Cai. Khao Mang là một xã thuộc huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái, từ đó đến nay địa danh hành chính xã Khao Mang không thay đổi.

Khao Mang có 08 bản là: Séo Mả Pán, Háng Đề Đài, Khao Mang, Nả Dề Thàng, Háng Bla Ha A, Háng Bla B, Háng Cháng Lừ và Bản Thái. Dân số là 5.280 người với 978 hộ. Xã có 5 dân tộc chung sống là Mông, Thái, Tày, Kinh... trong đó dân tộc Mông chiếm 92,93%.

Người Mông ở Khao Mang thuộc 2 tộc người: Mông Đu và Mông Xư với những bản sắc văn hoá riêng, có nhiều nét độc đáo và giàu bản sắc dân tộc đã làm phong phú thêm cho bản sắc văn hoá chung của dân tộc Mông Mù Cang Chải.

Trước đây người Mông thường ở trên những sườn núi cao, phương thức canh tác chủ yếu là làm nương. Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về định canh, định cư, người Mông xã Khao Mang đã canh tác lúa ruộng, nương rẫy, trồng chè. Những thửa ruộng bậc thang là thành quả hội tụ các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mông nơi đây kết tinh những kinh nghiệm lâu đời, sự sáng tạo thể hiện rõ nét từ việc lựa chọn vùng đất, tới quá trình khai khẩn công phu, hình thành nên phương thức canh tác nông nghiệp kết hợp nhuần nhuyễn giữa nương rẫy và ruộng nước. Những công việc này được tiếp nối từ thế hệ này qua thế hệ khác, dần phát triển thành một vùng ruộng bậc thang tựa như tuyệt tác nghệ thuật quanh đồi núi. Những “mâm xôi vàng”, “mâm xôi xanh”, hay “những nấc thang vàng” mà du khách gần xa đặt tên, hiện lên kỳ vĩ giữa bạt ngàn núi rừng Tây Bắc như để dâng lên trời đất, và thể hiện cuộc sống ấm no của đồng bào Mông nơi đây.

Người Mông ở Mù Cang Chải nói chung, ở Khao Mang nói riêng đều có kỹ thuật rèn đúc khá cao, họ thường tự rèn, đúc lấy nông cụ như lưỡi cày, cuốc, dao... họ đã đúc được lưỡi cày nổi tiếng, có khả năng cày được đất khô có độ sâu từ 10 - 15 cm. Nhờ lưỡi cày to khoẻ mọi rễ cây, cỏ tranh trên nương dốc đều bị cắt đứt rễ, phương thức canh tác dùng cày trên đất khô nên năng suất lương thực của người Mông tương đối cao và ổn định.

Người Mông ở nhà nền đất, nguyên liệu làm nhà là nhà bằng gỗ, lịa ván khá chắc, thái lợp truyền thống là ván Thông chẻ mỏng. Để chống lại với gió to, khí hậu lạnh và sương núi ẩm thấp, ngôi nhà thường làm thấp, cột bằng loại gỗ tốt, cửa sổ nhỏ. Trang phục của dân tộc Mông rất phong phú, nhất là trang phục của người phụ nữ gồm: Váy, áo, thắt lưng, tạp dề, khăn, mũ đội đầu, xà cạp, với nhiều họa tiết, hoa văn. Phụ nữ dân tộc Mông rất chăm chỉ, chịu khó, những lúc nhàn rỗi họ tranh thủ tước sợi lanh để dệt váy, áo, chăn, địu. Nhìn vào bộ trang phục đều nhận biết được sự cần cù, chịu khó và khéo léo của người phụ nữ Mông.

Kho tàng văn hoá dân gian của người Mông ở Khao Mang rất phong phú., các làn điệu dân ca, dân vũ đều diễn tả tế nhị, kín đáo, sâu lắng, ví von và được giãi bày bằng các nhạc cụ đơn giản, gần gũi như: sáo, nhị, khèn môi, khèn lá, đặc biệt là khèn 6 ống được làm bằng cây trúc đã trở thành biểu tượng trong âm nhạc mang âm hưởng đặc trưng của đồng bào Mông.

Tín ngưỡng truyền thống của người Mông là thờ đa thần, họ thờ cúng tổ tiên là ông bà, cha mẹ và luôn coi đó là hình thức tín ngưỡng quan trọng để bảo tồn, giữ gìn văn hoá cội nguồn của dân tộc mình. Xã hội của người Mông được điều hành theo dòng họ khép kín, có tính luật lệ, quy ước riêng của mỗi dòng họ, được cộng đồng thừa nhận và tuân thủ nghiêm ngặt.

Ngoài dân tộc Mông, các dân tộc anh em khác như Kinh, Thái, Tày sống ở Khao Mang luôn đoàn kết, gắn bó với nhau trong sản xuất cũng như trong đời sống sinh hoạt. Đó là một trong những cội nguồn tạo nên sức mạnh nội lực của địa phương.