DIỆU KHÔNG – TỪ QUẬN CHÚA ĐẾN BẬC NI TRƯỞNG TRỌN ĐỜI VÌ ĐẠO PHÁP VÀ DÂN TỘC

Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam thế kỷ XX, có những con người không bước ra chiến trường với súng đạn nhưng cuộc đời của họ vẫn là một hành trình phụng sự đầy bản lĩnh. Ni trưởng Diệu Không – thế danh Hồ Thị Hạnh (1905–1997) là một người như thế. Sinh trưởng trong một gia đình danh giá của đất cố đô, từng có cuộc sống của một bậc khuê các, bà đã lựa chọn rời bỏ những điều kiện đủ đầy để bước vào cửa Phật, dành hơn nửa thế kỷ cho công cuộc chấn hưng Phật giáo, giáo dục, văn hóa, từ thiện và cứu giúp những phận người chịu đau thương bởi chiến tranh.

Hồ Thị Hạnh sinh năm 1905 tại làng An Truyền, vùng đất Huế, trong một gia đình nổi tiếng về truyền thống học vấn. Thân phụ là Hồ Đắc Trung, một đại thần triều Nguyễn; thân mẫu là bà Châu Thị Ngọc Lương. Các anh chị em của bà có nhiều người trở thành những trí thức có tên tuổi trong các lĩnh vực luật học, y học, văn hóa và giáo dục.

Được nuôi dưỡng trong môi trường ấy, Hồ Thị Hạnh sớm tiếp xúc với văn hóa truyền thống, Hán học và những tư tưởng tiến bộ của thời đại. Dù chỉ trải qua chương trình trung học tại Trường nữ Đồng Khánh, bà vẫn không ngừng tự học, tích lũy vốn kiến thức sâu rộng, đặc biệt về Hán văn và Phật học. Nền tảng ấy về sau giúp bà trở thành một trong những nữ tu sĩ có đóng góp nổi bật trong lĩnh vực nghiên cứu và phiên dịch kinh điển Phật giáo.

Nhưng con đường đưa Hồ Thị Hạnh đến cửa thiền không bằng phẳng.

Bà từng trải qua một cuộc hôn nhân không hoàn toàn xuất phát từ lựa chọn cá nhân, trong đó bà đảm nhận trách nhiệm chăm sóc những người con nhỏ đã mất mẹ. Những trải nghiệm về thân phận, gia đình và những biến động của xã hội dường như càng khiến bà suy tư sâu sắc về cuộc đời, về khổ đau và con đường phụng sự con người.

Đến năm 1932, Hồ Thị Hạnh xuất gia, mang pháp danh Diệu Không.

Đó không chỉ là một bước ngoặt của riêng cuộc đời bà mà còn mở đầu cho hơn nửa thế kỷ cống hiến đặc biệt đối với Phật giáo và xã hội Việt Nam.

Một đời góp sức chấn hưng Phật giáo

Những năm 1930 là thời kỳ phong trào chấn hưng Phật giáo phát triển mạnh tại Việt Nam. Ni trưởng Diệu Không đã tích cực tham gia An Nam Phật Học Hội tại Huế, góp phần vào công cuộc phục hưng đời sống Phật giáo trong bối cảnh xã hội có nhiều biến động.

Bà không quan niệm tu hành là xa rời cuộc đời. Trái lại, Phật pháp trong tư tưởng của bà phải hướng đến con người, giáo dục con người và xoa dịu những đau khổ đang hiện hữu trong xã hội.

Từ Huế, Ni trưởng đi nhiều nơi ở miền Trung và miền Nam để hoằng pháp, góp sức xây dựng các ni viện, tạo điều kiện cho nữ giới tu học. Trong một xã hội mà cơ hội học tập và tham gia hoạt động xã hội của phụ nữ còn nhiều hạn chế, những việc làm ấy mang ý nghĩa đặc biệt.

Ngay từ năm 1926, trước khi xuất gia, bà đã cùng nữ sử Đạm Phương tham gia thành lập Nữ Công Học Hội, hướng đến việc giáo dục và dạy nghề cho phụ nữ. Sau khi bước vào cửa Phật, tinh thần phụng sự ấy càng được mở rộng.

Trong nhiều thập niên, Ni trưởng Diệu Không góp sức vào các hoạt động giáo dục và văn hóa Phật giáo, gắn với những cơ sở như Viện Đại học Vạn Hạnh, Trung tâm Văn hóa Phật giáo Liễu Quán và hoạt động đào tạo Phật học tại Huế.

Đặc biệt, với vốn Hán học uyên thâm, bà dành nhiều công sức nghiên cứu, dịch thuật và phổ biến kinh luận Đại thừa. Những công trình liên quan đến Lăng Già tâm ấn, Đại Trí Độ luận, Trung Quán luận… thể hiện chiều sâu học thuật cũng như tâm nguyện đưa giáo lý Phật giáo đến gần hơn với người học.

Từ lòng từ bi đến trách nhiệm với con người

Điều đặc biệt ở Ni trưởng Diệu Không là tinh thần nhập thế mạnh mẽ.

Đất nước trải qua những năm tháng chiến tranh, để lại vô số trẻ em mất cha mẹ và những gia đình lâm vào cảnh đói nghèo, ly tán. Trước những đau thương ấy, Ni trưởng không đứng ngoài cuộc.

Bà tích cực vận động thành lập và hỗ trợ các cô nhi viện tại Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Bình Thuận, Sài Gòn và nhiều địa phương khác, góp phần chăm sóc trẻ mồ côi và những nạn nhân nhỏ tuổi của chiến tranh.

Đối với bà, cứu một đứa trẻ khỏi cảnh đói khổ cũng chính là thực hành tinh thần từ bi của đạo Phật.

Cuộc đời Ni trưởng vì thế gắn với biết bao hoạt động cứu trợ người nghèo, giúp đỡ người gặp hoạn nạn và nâng đỡ những số phận yếu thế. Từ một người sinh trưởng trong gia đình quyền quý, bà đã chọn sống đời thanh đạm, dành trí tuệ và sức lực cho cộng đồng.

Bản lĩnh giữa những năm tháng biến động

Trong những biến động Phật giáo ở miền Nam đầu thập niên 1960, Ni trưởng Diệu Không thể hiện thái độ mạnh mẽ trong việc bảo vệ quyền sinh hoạt tôn giáo. Khi tình hình trở nên căng thẳng, bà từng bày tỏ nguyện vọng tự thiêu để bảo vệ Phật pháp, nhưng đề nghị ấy không được giới lãnh đạo Phật giáo chấp thuận.

Khi nhiều chức sắc Phật giáo bị bắt giữ, bản thân Ni trưởng cũng đứng trước nguy cơ bị truy bắt. Trong hồi ký, bà kể lại những ngày ở chùa, bình tĩnh trì tụng trước bàn Phật giữa lúc lực lượng truy tìm xuất hiện xung quanh.

Câu chuyện ấy cho thấy một nét nổi bật trong con người Diệu Không: giữa hiểm nguy vẫn giữ được sự điềm tĩnh; trước áp lực vẫn không từ bỏ điều mình tin là đúng.

Đó không phải sự gan dạ của một người cầm súng, mà là sức mạnh tinh thần của một con người đã lựa chọn con đường phụng sự và quyết tâm đi đến cùng với lựa chọn ấy.

Một đời “Diệu Không” nhưng để lại những giá trị còn mãi

Ni trưởng Diệu Không viên tịch năm 1997, khép lại cuộc đời hơn chín thập niên và hơn sáu mươi năm gắn bó với cửa Phật.

Nhìn lại hành trình ấy, người ta thấy một cuộc đời với những chuyển biến đặc biệt: từ một người phụ nữ xuất thân trong gia đình danh giá đến một bậc ni trưởng; từ chốn khuê môn đến những cô nhi viện; từ nền học vấn gia đình đến những công trình dịch thuật Phật học; từ đời sống cá nhân đến hành trình phụng sự cộng đồng.

Bà dành cả cuộc đời để xây dựng những giá trị vượt khỏi giới hạn của một ngôi chùa hay một tôn giáo: đó là giáo dục, tri thức, lòng nhân ái và trách nhiệm đối với con người.

Nếu có điều gì làm nên dấu ấn đặc biệt của Ni trưởng Diệu Không, thì đó chính là tinh thần “đạo không xa đời”. Bà đã biến lòng từ bi thành hành động, biến tri thức thành những công trình phục vụ người học, biến đời tu hành thành hành trình nâng đỡ những con người chịu nhiều bất hạnh.

Từ một người phụ nữ sinh trưởng giữa nhung lụa của đất kinh kỳ, Diệu Không đã chọn cho mình con đường thanh bần nhưng rộng lớn hơn – con đường phụng sự. Bà không để lại quyền lực hay của cải, nhưng để lại những công trình văn hóa, giáo dục, những mái ấm cho trẻ thơ và một tấm gương về trí tuệ, lòng từ bi cùng trách nhiệm với dân tộc.

Tên gọi Diệu Không vì thế không chỉ gắn với một bậc ni trưởng của Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX, mà còn gợi nhớ về một người phụ nữ đã dành gần trọn thế kỷ đời mình để gieo tri thức, trao yêu thương và phụng sự con người.