Đình làng Lỗ Giáng – "pho sử đá"
Giữa nhịp sống hối hả của một phường Hòa Xuân đang thay da đổi thịt với những khu đô thị hiện đại, vẫn có một khoảng lặng đầy tôn nghiêm tọa lạc trên cung đường Dương Đức Nhan. Đó chính là Đình làng Lỗ Giáng – "pho sử đá" lưu giữ linh hồn và bản sắc của cha ông từ buổi đầu khai sơn lập địa. Không chỉ là một công trình kiến trúc, ngôi đình còn là chứng nhân của những thăng trầm lịch sử, là "địa chỉ đỏ" ghi dấu tinh thần cách mạng quật cường của nhân dân quận Cẩm Lệ suốt hàng trăm năm qua.
Lịch sử làng Lỗ Giáng được thành lập từ đời vua Lê Thánh Tông. Theo sách “Ô Châu Cận Lục” của Dương Văn An viết vào năm 1555, tên làng Lỗ Giáng đã xuất hiện từ thời điểm đó, thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong, trấn Thuận Hoá. Những vị tiền hiền của các tộc Dương, Hồ, Nguyễn, Phạm, Lê từ vùng đất Thanh Hóa, Nghệ An đã vượt bao gian khổ di cư vào đây và dựng nên làng. Với sức lao động cần cù, các vị đã khai phá hơn 414 mẫu đất, lập nên những xóm làng bên dòng sông Cẩm Lệ. Khi cuộc sống dần ổn định, để cầu cho mưa thuận gió hòa và làm ăn thuận lợi , bà con đã chung tay xây dựng ngôi Đình và Nhà thờ Tiền Hiền – nơi thờ phụng những người có công khai cơ lập nghiệp.
Về mặt kiến trúc, Đình làng Lỗ Giáng đã trải qua nhiều lần trùng tu qua các giai đoạn lịch sử nhằm bảo tồn và gìn giữ diện mạo cổ kính như ngày nay. Thuở ban đầu, do điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, ngôi đình chỉ được dựng lên đơn sơ theo kiểu chòi canh, chủ yếu đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng và hội họp của cộng đồng dân cư trong làng. Đến năm Bảo Đại nguyên niên (1926), cùng với sự ổn định và phát triển của làng xã, đình làng được mở rộng và xây dựng quy mô hơn theo kiểu kiến trúc truyền thống tam gian nhị hạ, gồm 36 cột gỗ vững chãi, mái lợp ngói âm dương mang ý nghĩa hài hòa giữa trời và đất.
Đình làng Lỗ Giáng được xây dựng cách đây 300 năm, bị tàn phá bởi thời gian và chiến tranh, được trùng tu hoàn thiện vào năm 2018 (nguồn: xưa – Bảo tàng Đà Nẵng, nay – tác giả)
Bố cục tổng thể của đình bao gồm tiền đường, chánh điện và hậu tẩm, được sắp xếp theo được bố trí theo trục không gian thờ tự trang nghiêm, thể hiện quan niệm tín ngưỡng và thẩm mỹ kiến trúc của người Việt xưa. Phía trước là cổng tam quan uy nghi, có tầng lầu, vừa tạo điểm nhấn kiến trúc vừa tăng thêm vẻ trang trọng cho không gian thờ tự. Bên cạnh đình là Nhà thờ Tiền Hiền Lỗ Giáng, được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Đinh, dân gian thường gọi là chuôi vồ, là nơi thờ phụng những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng. Sự kết hợp hài hòa giữa đình làng và nhà thờ tiền hiền đã tạo nên một quần thể di tích thống nhất, vừa tôn nghiêm, cổ kính, vừa đậm đà bản sắc làng quê Việt Nam truyền thống.
Không chỉ mang giá trị về mặt kiến trúc, Đình làng Lỗ Giáng còn là chứng nhân cho những trang sử cách mạng vẻ vang của địa phương. Năm 1936, ông Hồ Thiêm – một người con của làng và là học sinh trường Quốc học Huế – đã mang tinh thần của phong trào “Sinh viên đỏ” về quê hương. Ông đã dũng cảm rải truyền đơn của tổ chức Công hội đỏ và bí mật treo lá cờ Đảng trước đình làng để kêu gọi nhân dân đứng lên đấu tranh chống thực dân Pháp.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đình làng Lỗ Giáng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị của nhân dân địa phương. Đầu năm 1946, tại đây đã diễn ra Tuần lễ quyên góp vàng và đồng nhằm ủng hộ Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đông đảo bà con nhân dân trong làng đã tự nguyện tham gia đóng góp, thể hiện tinh thần đoàn kết và lòng tin đối với chính quyền cách mạng. Cũng trong năm 1946, Đình làng Lỗ Giáng được chọn làm địa điểm tổ chức bầu cử Quốc hội khóa I – cuộc tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đánh dấu bước trưởng thành về chính trị của nhân dân địa phương.
Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Đình làng Lỗ Giáng không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn trở thành căn cứ hoạt động cách mạng quan trọng của địa phương. Nơi đây thường xuyên là điểm tập trung của lực lượng du kích, là nơi hội họp, truyền đạt chủ trương, đường lối cách mạng và là điểm dừng chân an toàn của bộ đội trong những chiến dịch lớn nhỏ. Trước sự đánh phá ác liệt của chiến tranh, nhiều hạng mục của đình đã bị hư hại, song điều không thể bị hủy diệt chính là ý chí kiên cường, tinh thần bất khuất và lòng yêu nước sâu sắc của nhân dân Lỗ Giáng. Những ký ức về một thời bom đạn, về sự hy sinh thầm lặng của bao người con quê hương vẫn như in dấu trong từng tảng đá, mái ngói, góc sân của ngôi đình cổ kính. Chính vì vậy, Đình làng Lỗ Giáng xứng đáng được xem là một “địa chỉ đỏ” của phong trào cách mạng địa phương, là không gian giàu ý nghĩa trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng cho nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay – những người cần tiếp nối, gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử thiêng liêng mà cha ông đã dày công vun đắp.
Trải qua sự tàn phá khắc nghiệt của chiến tranh và sự xói mòn của thời gian, Đình làng Lỗ Giáng không chỉ là một di tích, mà còn là linh hồn của lịch sử địa phương Hòa Xuân. Thế nhưng, sức sống của di tích này chưa bao giờ lụi tàn. Nó như một cây đa cổ thụ, rễ đâm sâu vào lòng đất lịch sử, cành lá vươn cao che chở cho người dân nơi đây. Đình làng Lỗ Giáng hôm nay là sự giao thoa giữa quá khứ đầy lẫm liệt và một tương lai rạng rỡ. Đối với đoàn viên thanh niên, ngôi đình chính là bài học lịch sử sống động, nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ cội nguồn và phát huy những giá trị đạo đức tốt đẹp của cha ông ta đã để lại. Đặc biệt, sự nỗ lực hết sức mình, sống có trách nhiệm, cống hiến cho xã hội từ những điều nhỏ nhất cũng là cách chúng ta thể hiện sự trân trọng quá khứ, sống sao cho xứng đáng với những gì được nhận ở hiện tại và góp phần xây dựng một tương lai tươi sáng hơn.
