Đinh Thị Dậu – Nữ dân công dùng thắt lưng cõng thương binh vượt lửa đạn ở Đông Khê

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950, trận Đông Khê, tháng 9-1950.
1. Những nữ dân công trên tuyến lửa Đông Khê

Khi Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950 được mở ra, chiến trường không chỉ có những người trực tiếp cầm súng.

Phía sau các đơn vị bộ đội là một lực lượng đông đảo dân công hỏa tuyến.

Họ vận chuyển lương thực.

Tải đạn.

Đưa thương binh về tuyến sau.

Làm những công việc tưởng như hậu cần nhưng nhiều khi phải thực hiện ngay giữa trận địa.

Tại huyện Thạch An, nơi có cứ điểm Đông Khê, 38 chị em dân công đã bám sát các đơn vị bộ đội để phục vụ chiến đấu. Hơn một nửa lực lượng dân công trực tiếp ra chiến trường là phụ nữ.

Trong số những người được nhắc đến có Đinh Thị Dậu.

Tên tuổi chị xuất hiện trong các tư liệu về Chiến thắng Đông Khê không phải vì chị là người chỉ huy một trận đánh.

Mà vì chị đã làm một việc rất khác:

đi vào nơi bom đạn để đưa những người bị thương trở về.

2. Đông Khê – nơi hậu phương bước thẳng vào chiến trường

Đông Khê là cứ điểm quan trọng trên Đường số 4.

Bộ Chỉ huy chiến dịch xác định đánh Đông Khê trước, bởi đây là vị trí có ý nghĩa chiến lược: mất Đông Khê sẽ khiến quân Pháp phải đưa quân đến ứng cứu, tạo điều kiện cho quân ta tiêu diệt viện binh.

Sáng 16-9-1950, quân ta bắt đầu tiến công.

Trận đánh kéo dài.

Hỏa lực hai bên liên tục dội xuống các vị trí.

Trong những ngày ấy, nhiệm vụ của dân công không còn là một công việc “ở phía sau” theo nghĩa thông thường.

Đạn phải được đưa tới trận địa.

Thương binh phải được đưa ra.

Và tuyến sau chỉ có thể cứu chữa họ nếu có người vượt qua được vùng chiến sự.

Đinh Thị Dậu là một trong những người như vậy.

Tư liệu về trận Đông Khê ghi rằng chị nhiều lần vượt qua bom đạn để tiếp tế đạn cho bộ đội, đồng thời cõng thương binh vượt qua lửa đạn về hậu cứ.

Chú thích ảnh: Khu vực cứ điểm Đông Khê và di tích chiến trường hiện nay. Ảnh địa điểm hiện tại giúp hình dung địa hình nơi dân công và bộ đội chiến đấu năm 1950; không phải ảnh chụp Đinh Thị Dậu trong trận đánh.

3. Khi tiếng súng vang lên, chị em dân công không đứng ngoài

Đông Khê là một trận đánh ác liệt.

Những người dân công phải đối mặt với cùng bom đạn mà bộ đội đang đối mặt.

Nhưng nhiệm vụ của họ không thể dừng lại.

Đạn hết phải có người mang tới.

Người bị thương phải có người đưa đi.

Theo tư liệu của tỉnh Cao Bằng, các đội dân công hỏa tuyến huyện Thạch An luôn bám sát bộ đội, kịp thời tải lương, tải đạn lên trận địa và cõng thương binh vượt qua lửa đạn về tuyến sau.

Đinh Thị Dậu là một trong những người tiêu biểu nhất.

Những tư liệu về Chiến thắng Đông Khê nhiều lần nhắc đến chị cùng các nữ dân công khác như Triệu Thị Soi, Đinh Thị Bỏng, Nguyễn Thị Bé.

Họ không đứng trong những công sự kiên cố.

Không có vũ khí nặng.

Không có xe cứu thương.

Khi cần đưa thương binh ra, chính đôi vai của họ trở thành phương tiện vận chuyển.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về phụ nữ tham gia dân công hỏa tuyến trong kháng chiến chống Pháp. Không xác định các nhân vật trong ảnh là Đinh Thị Dậu nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

4. Bảy thương binh được đưa ra khỏi đồn địch

Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng trong câu chuyện của Đinh Thị Dậu.

Trong cuốn Đường tới Điện Biên Phủ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp viết về những người phục vụ chiến đấu trong trận Đông Khê và ghi rõ:

Đinh Thị Dậu đã đưa 7 thương binh ra khỏi đồn địch.

Bảy người.

Mỗi người là một cơ thể bị thương.

Có người có thể còn tỉnh.

Có người có thể đã kiệt sức.

Có người không còn khả năng tự di chuyển.

Nhưng tài liệu không mô tả chi tiết từng thương binh, nên chúng ta không nên tự thêm tên tuổi, vết thương hay những lời đối thoại mà sử liệu không ghi lại.

Điều chúng ta biết chắc là:

chị đã đưa bảy thương binh ra khỏi khu vực đồn địch.

Và đó là một nhiệm vụ cực kỳ nguy hiểm.

Bởi muốn cứu họ, chị phải quay trở lại nơi mà những người lính vừa bị thương.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động tải thương trong kháng chiến chống Pháp. Đây là ảnh/tranh tư liệu về hoạt động chung, không phải ảnh xác định Đinh Thị Dậu.

5. Chiếc thắt lưng và đôi vai của người phụ nữ

Một chi tiết thường được nhắc đến khi kể về lực lượng nữ dân công Đông Khê là cách họ tận dụng những thứ rất đơn sơ để đưa thương binh ra khỏi trận địa.

Trong cùng câu chuyện của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Triệu Thị Soi được ghi nhận đã dùng thắt lưng lụa buộc thương binh nặng trên lưng để vượt qua những dốc đá.

Đối với Đinh Thị Dậu, các nguồn chính thống tôi tìm được xác nhận chị dùng thắt lưng cõng thương binh vượt qua lửa đạn về hậu cứ.

Điều đó cho thấy một thực tế rất khắc nghiệt của chiến trường năm 1950.

Không phải lúc nào cũng có cáng.

Không phải lúc nào cũng có phương tiện.

Khi một người lính bị thương cần được đưa đi, người dân công phải tìm cách đưa họ ra bằng chính sức lực của mình.

Một chiếc thắt lưng.

Một đôi vai.

Một người bị thương.

Và phía trước là vùng đất đang có đạn bay.

6. “Lăn vào lửa đạn”

Các tư liệu lịch sử của Cao Bằng dùng một cách diễn đạt rất mạnh khi nói về Đinh Thị Dậu:

“nhiều lần lăn vào lửa đạn cứu thương binh đưa về hậu tuyến.”

Đó không phải là hình ảnh của một người chỉ làm công việc vận chuyển.

Đó là hình ảnh của một người phải tiếp cận nơi nguy hiểm để cứu người.

Trong trận đánh, thương binh thường nằm ở những nơi rất khó tiếp cận.

Muốn đưa họ về, người cứu thương phải đi tới.

Có nghĩa là đi ngược lại hướng an toàn.

Đi vào nơi tiếng súng vẫn đang vang lên.

Đinh Thị Dậu đã làm việc ấy nhiều lần.

Và mỗi lần đưa được một thương binh về phía sau là thêm một người có cơ hội được cứu chữa.

Chúng ta không biết từng chuyến đi của chị diễn ra vào thời điểm nào.

Không biết chị đã mất bao nhiêu thời gian cho mỗi người.

Không biết chị đã bao nhiêu lần phải nằm xuống tránh đạn.

Và chúng ta không nên tự dựng thêm những chi tiết ấy.

Nhưng một điều đã được sử liệu ghi lại:

Chị đã nhiều lần vượt lửa đạn để cứu thương binh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa hoạt động của lực lượng dân công hỏa tuyến trong Chiến dịch Biên giới. Nguồn hiện có chưa xác định khuôn mặt Đinh Thị Dậu trong các ảnh này.

7. Người phụ nữ ở phía sau những người anh hùng Đông Khê

Khi nhắc đến Đông Khê, người ta thường nhớ tới những chiến sĩ như La Văn Cầu, Lý Viết Mưu, Trần Cừ.

Một người chặt cánh tay bị thương để tiếp tục đánh bộc phá.

Một người bị thương vẫn trườn lên phá lô-cốt.

Một đại đội trưởng lấy thân mình lấp lỗ châu mai.

Nhưng phía sau những người lính ấy là một lực lượng khác.

Những người đưa đạn đến.

Những người vận chuyển lương thực.

Những người đưa thương binh ra.

Trong số đó có Đinh Thị Dậu.

Tư liệu về di tích Đông Khê đặt những chiến công của các chiến sĩ trực tiếp chiến đấu bên cạnh những tấm gương của lực lượng dân công như Đinh Thị Dậu, Triệu Thị Soi và Đinh Thị Bỏng.

Điều này rất đáng nhớ.

Bởi một trận đánh không chỉ được quyết định bởi người bóp cò.

Nó còn phụ thuộc vào việc người lính có đạn để bắn hay không.

Có thương binh được đưa về hay không.

Có người tiếp tục đưa họ về tuyến sau hay không.

Và Đinh Thị Dậu chính là một mắt xích của cả hệ thống ấy.

8. Những người phụ nữ được Bác Hồ tuyên dương

Đinh Thị Dậu không phải người duy nhất.

Những ngày chiến dịch, nhiều phụ nữ Cao Bằng đã tham gia dân công hỏa tuyến.

Tài liệu của tỉnh ghi nhận những nữ dân công tiêu biểu như Đinh Thị Dậu, Đinh Thị Bỏng, Đinh Thị Mẩn, Đàm Thị Nhay, Triệu Thị Soi được Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên dương; một số được Chính phủ tặng Huân chương Chiến công.

Một nguồn tư liệu khác của Cao Bằng cũng ghi nhận đội dân công huyện Thạch An có 38 chị em bám sát bộ đội, và nhiều chị được Bác Hồ tuyên dương.

Điều đó cho thấy đóng góp của phụ nữ trong Chiến dịch Biên giới không phải là những câu chuyện riêng lẻ.

Đó là một lực lượng.

Những người phụ nữ ở hậu phương đã bước vào tuyến lửa.

Họ làm những công việc mà chiến trường không thể thiếu.

Và trong số họ, Đinh Thị Dậu trở thành một cái tên được nhắc lại nhiều lần khi nói về trận Đông Khê.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân trong Chiến dịch Biên giới năm 1950. Không khẳng định Đinh Thị Dậu xuất hiện trong ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.

9. Sau tiếng súng Đông Khê

Ngày 18-9-1950, quân ta làm chủ Đông Khê.

Chiến thắng này mở ra bước phát triển quan trọng của Chiến dịch Biên giới.

Nhưng với những người dân công, chiến tranh không kết thúc ngay khi cứ điểm bị đánh chiếm.

Thương binh vẫn cần được chăm sóc.

Hậu tuyến vẫn phải tiếp nhận những người từ trận địa trở về.

Và toàn chiến dịch còn tiếp tục.

Theo các tài liệu lịch sử Cao Bằng, lực lượng dân công hỏa tuyến của huyện Thạch An tiếp tục phục vụ bộ đội, tải đạn, tải thương và đưa thương binh về nơi cứu chữa.

Đóng góp của họ vì thế không thể chỉ tính bằng một trận đánh.

Đó là những ngày liên tục làm việc trong điều kiện thiếu thốn, nguy hiểm.

Đinh Thị Dậu và những nữ dân công khác đã trở thành một phần của hậu phương trực tiếp trên chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Chiến dịch Biên giới và khu vực Cao Bằng năm 1950. Dùng để minh họa bối cảnh sau trận Đông Khê, không phải ảnh riêng của Đinh Thị Dậu.

10. Một cái tên không được phép chìm trong những trận đánh lớn

Lịch sử chiến tranh thường dễ nhớ những người đứng ở tuyến đầu.

Tên của những trận đánh được ghi trên bản đồ.

Tên của các vị tướng nằm trong sách.

Nhưng phía sau mỗi chiến thắng là rất nhiều con người không xuất hiện trong những bức ảnh nổi tiếng.

Đinh Thị Dậu là một người như vậy.

Chị không có một trận đánh mang tên mình.

Không có một lô-cốt được gọi theo tên chị.

Không có một khoảnh khắc nổi tiếng như La Văn Cầu với cánh tay bị thương.

Nhưng nếu không có những người như chị, những người bị thương sẽ khó có thể trở về tuyến sau.

Bởi vậy, câu chuyện về Đinh Thị Dậu giúp chúng ta nhìn Chiến thắng Đông Khê từ một góc độ khác.

Không chỉ từ phía người nổ súng.

Mà từ phía những người giữ cho người lính có thể tiếp tục chiến đấu – và giữ cho người bị thương có cơ hội sống.

Chú thích ảnh: Cụm di tích cứ điểm Đông Khê ngày nay. Nguồn ảnh từ các tư liệu giới thiệu di tích; đây là không gian tưởng niệm hiện tại, không phải ảnh thời chiến.

Lời kết – Đôi vai đưa người lính trở về

Khi kể về trận Đông Khê, chúng ta thường nhớ đến những tiếng nổ.

Nhớ khối bộc phá.

Nhớ lô-cốt.

Nhớ người lính lấy thân mình lấp lỗ châu mai.

Nhưng chiến trường còn có một âm thanh khác:

tiếng bước chân của những người đi đưa thương binh về.

Trong số họ có Đinh Thị Dậu.

Một nữ dân công hỏa tuyến của huyện Thạch An.

Chị đã nhiều lần vượt qua bom đạn để tiếp tế cho bộ đội.

Khi những người lính bị thương nằm lại trên trận địa, chị lại quay vào.

Để đưa họ về.

Theo hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, chị đã đưa 7 thương binh ra khỏi đồn địch.

Bảy người.

Bảy con người có thể đã không còn đủ sức tự bước đi.

Và một người phụ nữ đã dùng chính sức mình để đưa họ ra khỏi nơi nguy hiểm.

Những tư liệu khác của Cao Bằng ghi lại hình ảnh chị dùng thắt lưng cõng thương binh vượt qua lửa đạn về hậu cứ.

Chúng ta không biết tên bảy người thương binh ấy.

Không biết họ đã sống thêm bao nhiêu năm.

Không biết họ có trở lại đơn vị hay không.

Không có tài liệu cụ thể thì chúng ta không nên thêm vào.

Nhưng chúng ta biết một điều:

Có bảy người đã được đưa ra khỏi đồn địch bởi một nữ dân công.

Và điều ấy đã được lịch sử ghi lại.

Đinh Thị Dậu không cầm bộc phá.

Không chỉ huy đại đội.

Không trực tiếp đánh chiếm lô-cốt.

Nhưng chị đã bước vào nơi nguy hiểm để làm một việc cũng quan trọng không kém:

cứu người.

Đó là một phần của chiến thắng.

Bởi người lính chiến đấu phía trước và người dân công phía sau thực ra cùng đứng trong một cuộc chiến.

Một người giữ trận địa.

Một người giữ sự sống.

Một người đưa đạn lên.

Một người đưa thương binh xuống.

Và tất cả cùng góp phần tạo nên thắng lợi.

Hôm nay, khi nhắc tới Đông Khê, chúng ta nên nhớ cả những người phụ nữ ấy.

Những người đã rời khỏi bản làng, gia đình và cuộc sống bình thường để bước vào tuyến lửa.

Đinh Thị Dậu là một trong những cái tên tiêu biểu.

Có thể chị không nổi tiếng bằng những người anh hùng đã được dựng tượng, đặt tên đường.

Nhưng câu chuyện của chị nhắc chúng ta một điều rất giản dị:

Trong chiến tranh, lòng dũng cảm không chỉ nằm ở việc tiến lên tiêu diệt đối phương.

Nó còn nằm ở việc quay trở lại nơi nguy hiểm để đưa một người đồng đội bị thương về nhà.

Và đôi khi, một chiếc thắt lưng, một đôi vai phụ nữ và một quyết tâm cứu người cũng có thể trở thành một phần của lịch sử.

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua.

Đông Khê hôm nay đã trở thành một địa chỉ đỏ.

Những lô-cốt năm xưa trở thành di tích.

Tiếng súng đã im.

Nhưng những cái tên như Đinh Thị Dậu vẫn cần được nhắc lại.

Không phải để chúng ta yêu chiến tranh.

Mà để chúng ta hiểu chiến tranh đã cần đến biết bao con người.

Để hiểu hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng những điều rất cụ thể:

bằng tuổi trẻ,

bằng máu,

bằng thương tật,

bằng những chuyến đi vào vùng lửa đạn,

và bằng những đôi vai đã cõng người bị thương trở về.

Xin được tri ân Đinh Thị Dậu – người nữ dân công hỏa tuyến đã nhiều lần vượt lửa đạn, đưa những người lính bị thương trở về tuyến sau.

Và xin được nhớ đến tất cả những người phụ nữ dân công Đông Khê năm ấy.

Họ không đứng trên bục chiến thắng.

Nhưng họ đã đứng giữa chiến trường.

Để người lính có thể chiến đấu.

Để người bị thương có thể sống.

Và để một ngày nào đó, đất nước có được hòa bình.