Đinh Thị Vân – Người nữ tình báo cưới vợ cho chồng để bước vào lòng địch

1. Người con gái làng Đông An

Đinh Thị Vân tên thật là Đinh Thị Mậu, sinh năm 1916 tại làng Đông An, xã Xuân Thành, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Bà xuất thân trong một gia đình nhà Nho có truyền thống yêu nước. Hai người anh là Đinh Lai Hạp và Đinh Thúc Dự, những người sớm tham gia cách mạng, đã giác ngộ và đưa bà vào hoạt động.

Khi chưa tròn 20 tuổi, bà đã tham gia làm giao liên, cất giữ tài liệu bí mật, đồng thời tham gia tổ chức “Ái hữu tương tế” để nuôi dưỡng và bảo vệ cán bộ cách mạng.

Đó là những công việc âm thầm.

Không có chiến hào.

Không có những trận đánh vang dội.

Nhưng một người giao liên bị bắt có thể khiến cả một đường dây bị phá vỡ. Một tài liệu lọt vào tay đối phương có thể kéo theo nhiều người.

Từ những công việc ấy, Đinh Thị Mậu từng bước trưởng thành trong hoạt động cách mạng.

Sau này, cái tên Đinh Thị Vân trở thành cái tên gắn liền với cả cuộc đời hoạt động của bà. Tên Vân vốn là tên của người chồng, và bà được gọi theo tên chồng trong thời gian lập gia đình.

Chú thích ảnh: Chân dung Đại tá, Anh hùng LLVTND Đinh Thị Vân. Nguồn ảnh tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân đăng lại; ảnh lịch sử của bà được ghi chú là ảnh tư liệu/chụp lại từ tư liệu lưu trữ.

2. Một nhiệm vụ đặc biệt sau Hiệp định Genève

Tháng 6-1954, khi đang là Huyện ủy viên Huyện ủy Xuân Trường và tham gia công tác phụ nữ tỉnh Nam Định, Đinh Thị Vân được điều động về Cục Nghiên cứu, Bộ Tổng tham mưu – Bộ Quốc phòng. Nhiệm vụ mới của bà là hoạt động bí mật, gây dựng cơ sở và tìm hiểu ý đồ của đối phương.

Sau Hiệp định Genève, đất nước tạm thời bị chia cắt.

Cuộc đấu tranh bước vào một hình thức khác.

Không phải lúc nào người chiến sĩ cũng có thể đứng trong một đơn vị quân đội, mặc quân phục và cầm súng.

Có người phải đi vào chính nơi đối phương đang kiểm soát.

Phải có một thân phận hợp pháp.

Phải tạo được lòng tin.

Phải sống như một người bình thường để quan sát những điều bất thường.

Đinh Thị Vân được giao nhiệm vụ như vậy.

Nhưng để đi được con đường ấy, bà phải giải quyết một vấn đề đau đớn hơn cả những thủ tục của một nhiệm vụ tình báo.

Đó là gia đình.

Chú thích ảnh: Tư liệu bối cảnh Việt Nam sau Hiệp định Genève năm 1954. Đây là ảnh lịch sử minh họa thời kỳ, không phải ảnh trực tiếp về nhiệm vụ của Đinh Thị Vân.

3. “Cưới vợ cho chồng”

Đây là phần đặc biệt nhất trong cuộc đời Đinh Thị Vân.

Theo các tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trước khi nhận nhiệm vụ hoạt động lâu dài trong lòng địch, bà đã chủ động đề nghị cưới vợ cho chồng, để ông có người chăm sóc và để bà có thể yên tâm thực hiện nhiệm vụ.

Cần hiểu chính xác điều này.

Đó không phải là câu chuyện “bà bị chồng bỏ” hay “bị buộc phải ly hôn”.

Ngược lại, các nguồn tư liệu cho biết chính bà là người chủ động đưa ra quyết định.

Bà hiểu rằng nhiệm vụ có thể kéo dài nhiều năm.

Bà cũng hiểu rằng nếu để chồng sống một mình trong hoàn cảnh ấy, cuộc sống gia đình có thể trở thành một điểm yếu khiến hoạt động bí mật bị ảnh hưởng.

Và bà đã chọn cách khó khăn nhất đối với một người phụ nữ:

tự tay sắp xếp một cuộc hôn nhân khác cho người chồng của mình.

Báo Quân đội nhân dân ghi lại rằng hoàn cảnh gia đình lúc đó còn có người mẹ già yếu, trong khi chồng bà đau ốm. Nhưng nhiệm vụ đặc biệt buộc bà phải đặt công việc cách mạng lên trên cuộc sống riêng.

Có những hy sinh trong chiến tranh được nhìn thấy bằng máu.

Nhưng cũng có những hy sinh không có tiếng súng.

Không có vết thương trên cơ thể.

Chỉ có một người phụ nữ phải tự mình bước qua nỗi đau của đời sống riêng để đi về phía một nhiệm vụ mà bà biết có thể kéo dài hàng chục năm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đinh Thị Vân và cuộc sống gia đình. Các nguồn báo chí như Quân đội nhân dân, Phụ nữ Việt Nam và VietnamNet ghi lại câu chuyện bà hy sinh hạnh phúc riêng, chủ động cưới vợ cho chồng để thực hiện nhiệm vụ.

4. Bước vào miền Nam với một thân phận khác

Năm 1955, Đinh Thị Vân vào Nam.

Bà sử dụng bí danh Trần Thị Mỹ, đi cùng một gia đình cơ sở di cư vào Nam với thân phận phù hợp để tạo vỏ bọc hợp pháp.

Đây là một trong những phần khó nhất của công tác tình báo.

Bởi người hoạt động bí mật không thể chỉ giấu một khẩu súng.

Họ phải giấu chính mình.

Mỗi ngày phải sống đúng với thân phận đã tạo dựng.

Đi đâu, gặp ai, làm gì đều phải có lý do.

Một câu trả lời sai.

Một người quen đáng ngờ.

Một hành động không phù hợp.

Tất cả đều có thể khiến nhiều năm xây dựng cơ sở sụp đổ.

Nhưng sau một thời gian, Đinh Thị Vân đã tạo dựng được vị trí hợp pháp và bắt đầu vận động những người trong hàng ngũ đối phương cung cấp thông tin cho cách mạng.

Bà không được đào tạo qua một trường lớp nghiệp vụ tình báo theo cách mà ngày nay chúng ta hình dung.

Nhưng bà có kinh nghiệm hoạt động bí mật từ trước, khả năng vận động quần chúng và đặc biệt là sự kiên nhẫn trong xây dựng lòng tin.

Từ đó, một mạng lưới bắt đầu hình thành.

Chú thích ảnh: Tư liệu ảnh về Sài Gòn và miền Nam giữa thập niên 1950, thời điểm Đinh Thị Vân bắt đầu hoạt động tại miền Nam. Đây là ảnh bối cảnh lịch sử, không phải ảnh trực tiếp về hoạt động bí mật của bà.

5. Xây dựng một mạng lưới giữa lòng đối phương

Một trong những chiến công quan trọng của Đinh Thị Vân là xây dựng mạng lưới tình báo mà trong đó có những người đứng ngay trong các cơ quan và lực lượng của chính quyền Sài Gòn.

Một trường hợp được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại là Đinh Thế Phiệt, sau này mang bí danh Sáu Đốc.

Đinh Thị Vân đã xây dựng quan hệ với ông từ giữa năm 1955, khi ông còn là học viên Trường Sĩ quan trừ bị Thủ Đức. Về sau, ông trở thành một nguồn tin quan trọng, tiếp cận được Đại tá Trần Đình Thọ, Trưởng phòng 3 Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn.

Đây không phải kiểu tình báo có thể đạt kết quả sau vài ngày.

Có những người phải được tiếp cận trong nhiều năm.

Có những mối quan hệ phải được xây dựng từng bước.

Có những người phải được hướng dẫn để làm việc ở những vị trí có thể tiếp cận thông tin quan trọng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi lại trường hợp Đinh Văn Đoan được hướng dẫn để vào ngành không quân Sài Gòn, nhưng sau đó được khuyên chọn công việc văn thư thay vì học lái máy bay, vì công việc này thuận lợi hơn cho việc tiếp cận tin tức.

Đó là một cuộc chiến mà chiến thắng đôi khi được quyết định bởi một người ngồi trong một căn phòng và đọc được một tài liệu mà đối phương không biết mình đã bị lộ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về quân đội và các cơ quan quân sự tại Sài Gòn trong giai đoạn Đinh Thị Vân xây dựng mạng lưới tình báo. Nguồn ảnh sử dụng để minh họa bối cảnh lịch sử; thông tin về mạng lưới được đối chiếu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

6. Năm năm trong nhà tù

Tháng 8-1959, một người phản bội đã chỉ điểm khiến Đinh Thị Vân bị bắt.

Bà bị đưa vào hệ thống nhà tù và cơ sở thẩm vấn của đối phương.

Các nguồn của Báo Quân đội nhân dân ghi lại những cuộc tra khảo cực kỳ khắc nghiệt: bà bị đánh đập, dùng điện tra tấn và nhiều lần ngất đi rồi tỉnh lại. Nhưng bà không khai báo về mạng lưới tình báo.

Điều đáng nói là đối phương không chỉ tìm cách dùng bạo lực.

Chúng còn tìm cách đánh vào tình cảm.

Có lúc chúng nói với bà rằng mẹ bà đã chết.

Có lúc tìm cách buộc bà viết những câu chống lại cách mạng.

Nhưng bà vẫn không khai.

Trong một lần bị thẩm vấn, khi bị yêu cầu viết những câu chống Cộng sản và Hồ Chí Minh để được thả, bà từ chối. Sau đó những cuộc tra tấn tiếp tục.

Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà bị giam giữ khoảng 5 năm, từ năm 1959 đến năm 1964.

Năm năm.

Một khoảng thời gian đủ dài để một con người có thể tuyệt vọng.

Nhưng với Đinh Thị Vân, nhà tù không trở thành nơi kết thúc nhiệm vụ.

Theo các tư liệu, ngay trong trại giam bà còn đấu tranh chống những thủ đoạn tâm lý chiến và tác động đến những người cùng bị giam.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về các cơ sở giam giữ tại Sài Gòn trong thời kỳ chiến tranh. Không có ảnh xác thực về Đinh Thị Vân trong lúc bị tra tấn, vì vậy bài không sử dụng ảnh tái hiện để thay thế ảnh thật.

7. Ra tù và trở lại với mạng lưới

Năm 1964, trong bối cảnh chính trường Sài Gòn liên tục xảy ra đảo chính, Đinh Thị Vân được ra khỏi nhà tù.

Một người vừa trải qua năm năm tù đày và tra tấn hoàn toàn có thể lựa chọn một cuộc sống khác.

Nhưng bà không làm vậy.

Sau khi liên lạc trở lại với tổ chức, bà tiếp tục gây dựng mạng lưới.

Những năm sau đó, mạng lưới của bà cung cấp nhiều thông tin quan trọng về lực lượng Mỹ và quân đội Sài Gòn, về các kế hoạch hành quân và bố trí lực lượng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận mạng lưới của bà đã cung cấp thông tin về việc Mỹ đưa quân vào miền Nam, các kế hoạch quân sự của đối phương và đặc biệt là những thông tin phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Điều đáng kinh ngạc là:

Trong suốt thời gian bà rút khỏi Sài Gòn, đối phương vẫn không phát hiện được toàn bộ mạng lưới do bà xây dựng.

Một người đã từng bị bắt.

Đã từng bị tra tấn.

Nhưng sau khi được tự do, lại quay trở lại đúng nơi nguy hiểm nhất.

Đó là một sự lựa chọn mà không thể giải thích chỉ bằng hai chữ “gan dạ”.

Đó là lòng trung thành với nhiệm vụ.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Đinh Thị Vân chuẩn bị cho chuyến công tác vào nội đô Sài Gòn và ảnh bà tại thời điểm được phong Anh hùng. Báo Quân đội nhân dân xác định đây là ảnh tư liệu được chụp lại.

8. Những tin tức giữa cuộc chiến

Một mạng lưới tình báo chỉ có ý nghĩa khi thông tin thu được đến được nơi cần đến và có giá trị đối với việc chỉ huy.

Trong trường hợp Đinh Thị Vân, những nguồn tin từ mạng lưới đã giúp phía cách mạng biết được nhiều thông tin về bố trí lực lượng và kế hoạch của đối phương.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận mạng lưới của bà đã thu thập thông tin liên quan đến hệ thống phòng ngự phía nam vĩ tuyến 17 trong giai đoạn 1959–1960, khi phía ta rất cần nắm tình hình bố phòng để phục vụ việc mở đường vào Nam.

Sau đó là những thông tin về việc Mỹ đưa quân vào miền Nam và các kế hoạch quân sự lớn.

Đặc biệt, trong thời gian chuẩn bị cho Tết Mậu Thân 1968, tổ điệp báo của Đinh Thị Vân tiếp tục giữ vai trò quan trọng.

Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng trong dịp Tết Mậu Thân, Cụm trưởng điệp báo A26 đã trực tiếp truyền đạt nhiệm vụ cho Đinh Thị Vân và các tổ trưởng thuộc mạng lưới của bà; một nguồn tin quan trọng của mạng lưới là Đại tá Trần Đình Thọ, Trưởng phòng 3 Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn.

Những thông tin ấy không tạo ra tiếng nổ.

Không có hình ảnh một trận đánh.

Nhưng trong chiến tranh, đôi khi một thông tin đến đúng lúc có thể cứu hàng trăm, hàng nghìn người.

Đó là mặt trận thầm lặng mà Đinh Thị Vân đã đứng trên đó suốt nhiều năm.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Sài Gòn trong Tết Mậu Thân 1968 và ảnh tư liệu liên quan đến mạng lưới điệp báo của Đinh Thị Vân. Nguồn chính về hoạt động của mạng lưới trong thời điểm này: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

9. Rời Sài Gòn sau một chặng đường dài

Sau nhiều năm hoạt động, sức khỏe Đinh Thị Vân suy giảm nghiêm trọng bởi những năm tháng tù đày và tra tấn.

Tháng 3-1969, tổ chức đưa bà ra Bắc để điều trị và làm công tác huấn luyện tình báo.

Đó cũng là lúc một chặng đường đặc biệt trong cuộc đời bà khép lại.

Bà đã đi vào lòng địch với một thân phận bình thường.

Đã xây dựng những cơ sở mà đối phương không biết.

Đã bị bắt.

Đã chịu tra tấn.

Đã sống qua nhà tù.

Và sau khi được thả, lại quay trở lại hoạt động.

Khi bà rời Sài Gòn, mạng lưới tình báo do bà xây dựng vẫn chưa bị đối phương phát hiện toàn bộ.

Ngày 25-8-1970, Nhà nước phong tặng Đinh Thị Vân danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà được xác định là Anh hùng đầu tiên của ngành tình báo quốc phòng.

Chú thích ảnh: Đinh Thị Vân trong dịp được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân năm 1970. Nguồn ảnh: tư liệu được Báo Quân đội nhân dân và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng lại.

10. Một cuộc đời sau những bí mật

Sau ngày đất nước thống nhất, Đinh Thị Vân tiếp tục công tác trong lĩnh vực liên quan đến tình báo và bảo vệ lực lượng. Một số tư liệu cho biết bà từng trở lại Sài Gòn để tham gia công việc xác minh, bảo vệ và làm rõ những trường hợp hoạt động bí mật trước đây.

Những năm cuối đời, bà sống tại Hà Nội.

Địa chỉ số 8 phố Cửa Đông từng là nơi bà ở và cũng là nơi nhiều người đến thăm, nghe bà kể lại những câu chuyện mà trong nhiều năm chiến tranh không thể công khai. Nhà báo Quốc Phong kể rằng năm 1990, ông từng đến trao cho bà một “Sổ tiết kiệm nghĩa tình”.

Đinh Thị Vân qua đời năm 1995, hưởng thọ 79 tuổi.

Một người phụ nữ đã dành phần lớn cuộc đời cho một công việc mà bản chất của nó là không được để người khác biết mình đang làm gì.

Đến cuối đời, những câu chuyện ấy mới dần được kể lại.

Và càng biết nhiều, người ta càng hiểu rằng đằng sau những chiến công của ngành tình báo là những hy sinh rất con người.

Không phải chỉ là mạng sống.

Mà còn là gia đình.

Là tình yêu.

Là những năm tháng không thể sống như một người bình thường.

Chú thích ảnh: Đinh Thị Vân trong những năm cuối đời. Báo Quân đội nhân dân có đăng ảnh đời thường của bà; VietnamNet ghi lại việc bà sống tại căn hộ số 8 phố Cửa Đông, Hà Nội.

Lời kết – Có những hy sinh không để lại một vết thương trên cơ thể

Khi nhắc đến Đinh Thị Vân, người ta thường nhớ đến một nữ tình báo hoạt động trong lòng địch.

Nhưng nếu chỉ nhớ những chiến công, chúng ta sẽ bỏ qua một phần rất lớn trong câu chuyện của bà.

Đó là sự hy sinh đời tư.

Một người phụ nữ đã chủ động cưới vợ cho chồng để mình có thể đi làm nhiệm vụ.

Một người mẹ phải xa gia đình.

Một người vợ biết rằng mình có thể không còn cơ hội sống cuộc đời bình thường.

Rồi bà bước vào miền Nam với một thân phận khác.

Bà xây dựng mạng lưới.

Bà bị bắt.

Bà chịu tra tấn.

Bà trải qua năm năm tù.

Và khi được tự do, bà lại tiếp tục trở về với công việc mà mình đã lựa chọn.

Đó là điều khiến câu chuyện Đinh Thị Vân không chỉ là câu chuyện về tình báo.

Đó là câu chuyện về sự lựa chọn.

Trong một thời đại mà đất nước bị chiến tranh chia cắt, có những người đã đặt tương lai của Tổ quốc lên trên hạnh phúc riêng của mình.

Chúng ta hôm nay không cần phải sống như họ.

Chúng ta chỉ cần hiểu cái giá mà họ đã trả.

Bởi khi một người phụ nữ phải tự tay cưới vợ cho người chồng mình yêu để bước vào lòng địch, sự hy sinh ấy không thể đo bằng những con số chiến công.

Nó nằm trong những điều không được nói ra.

Trong những cuộc chia tay.

Trong những năm tháng xa gia đình.

Trong những lần bị tra tấn mà không biết ngày mai mình còn sống hay không.

Và cuối cùng, nó nằm trong một đất nước mà người ấy mong muốn được nhìn thấy độc lập, thống nhất và hòa bình.

Đinh Thị Vân đã đi qua chiến tranh bằng một cuộc chiến rất đặc biệt.

Bà chiến đấu trong im lặng để những người khác có thể sống trong một ngày không còn tiếng súng.

Và đó cũng là lý do hôm nay, khi nhìn lại cuộc đời bà, điều đáng nhớ nhất không chỉ là danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Mà là một câu hỏi dành cho chúng ta:

Nếu không có những con người dám hy sinh những điều quý giá nhất của đời mình, liệu chúng ta có thể có được cuộc sống bình yên hôm nay?

Có lẽ câu trả lời nằm ngay trong cuộc đời của người phụ nữ ấy.

Đinh Thị Vân – một người đã dành phần đời riêng của mình cho một đất nước mà bà tin rằng nhất định sẽ có ngày hòa bình.