Đỗ Quang – từ đất Quế Long kiên cường

nh năm 1901 tại làng Lộc Thượng, tổng Thuận An (thôn Lộc Thượng, xã Quế Long, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ) nay là xã Quế Sơn, thành phố Đà Nẵng, đồng chí Đỗ Quang lớn lên trong một gia đình hiếu học và giàu lòng yêu nước. Từ quê hương nghèo nhưng giàu truyền thống cách mạng, ông ra Huế học tập, từng sống tại khu vực gần Bến Ngự—nơi nhiều thanh niên xứ Quảng tụ hội. Tại đây, ông cùng các đồng chí như Lê Quang Sung, Đỗ Quỳ đã được hun đúc tinh thần yêu nước qua những buổi trò chuyện với Phan Bội Châu.

Sau đó, đồng chí Đỗ Quang tiếp tục ra Hà Nội học tại Trường Cao đẳng Thú y Hà Nội. Chính tại môi trường này, ông tiếp cận với tư tưởng cách mạng mới và gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Năm 1926, ông là một trong những thanh niên ưu tú được cử sang Quảng Châu tham gia lớp huấn luyện do Nguyễn Ái Quốc tổ chức—một bước ngoặt lớn định hình con đường cách mạng của ông.

Trở về nước năm 1927, đồng chí Đỗ Quang bắt đầu hành trình “gieo hạt giống đỏ” trên đất Trung Kỳ. Hoạt động tại Đà Nẵng dưới vỏ bọc dạy học ở trường Cự Tùng, ông cùng các đồng chí vừa giảng dạy, vừa bí mật tuyên truyền, xây dựng cơ sở cách mạng. Tháng 9/1927, chi bộ đầu tiên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại xứ Quảng được thành lập, do ông làm Bí thư. Đầu năm 1928, Tỉnh bộ Hội Quảng Nam ra đời và ông được bầu làm Bí thư đầu tiên.

Một dấu ấn đặc biệt trong hoạt động của đồng chí Đỗ Quang gắn với di tích Giếng Bộng—nay nằm ở 109 Trưng Nữ Vương, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng). Tại đây, theo hồi ký của Đỗ Quỳ, ông đã chỉ đạo in cuốn “Đường Kách mệnh” bằng phương pháp “đông sương”. Những trang sách in thủ công ấy đã trở thành tài liệu lý luận quan trọng, góp phần truyền bá tư tưởng cách mạng vô sản, thắp lên khát vọng giải phóng dân tộc trong lớp thanh niên đương thời.

Không chỉ là người truyền bá tư tưởng, đồng chí Đỗ Quang còn trực tiếp tham gia các bước ngoặt lớn của lịch sử. Trong Cách mạng Tháng Tám, ông được cử làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời huyện Quế Sơn. Từ đây, ông tiếp tục gắn bó với phong trào cách mạng địa phương trong suốt kháng chiến chống Pháp và cả sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954.

Cuộc đời của đồng chí Đỗ Quang là một hành trình dấn thân bền bỉ—từ một thanh niên trí thức tìm đường cứu nước, trở thành người tổ chức, người truyền bá tư tưởng, rồi người lãnh đạo chính quyền cách mạng ở cơ sở. Ngày 12/11/1968, ông hy sinh trong bom đạn chiến tranh, khép lại một cuộc đời trọn vẹn với lý tưởng.

Hôm nay, khi trở về Quế Sơn, khó ai hình dung được rằng những “trang sách cách mạng” từng được in lặng lẽ nơi Giếng Bộng lại có sức lan tỏa lớn đến vậy. Đồng chí Đỗ Quang không chỉ là một cá nhân của lịch sử, mà là biểu tượng của một thế hệ trí thức yêu nước—những người đã chứng minh rằng: một cuộc cách mạng không chỉ bắt đầu từ súng đạn, mà bắt đầu từ tư tưởng và những con người dám gieo những hạt giống đầu tiên.