ĐỖ TRÌNH THOẠI – VỊ QUAN ÁO VẢI, ĐỐC BINH ANH DŨNG HY SINH TRONG TRẬN GÒ CÔNG

ĐỖ TRÌNH THOẠI – VỊ QUAN ÁO VẢI, ĐỐC BINH ANH DŨNG HY SINH TRONG TRẬN GÒ CÔNG

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1861

Quê quán: Thôn Yên Luông, huyện Kiến Hòa, trấn Định Tường, nay thuộc Gò Công, tỉnh Đồng Tháp

Danh hiệu: Đốc binh, Tri huyện Tân Hòa, thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp

Đỗ Trình Thoại, thường được người dân gọi là Huyện Thoại, là một vị quan nhà Nguyễn đã từ bỏ chốn quan trường để đứng vào hàng ngũ chống thực dân Pháp xâm lược. Từ chiến trường Chí Hòa đến vùng đất Gò Công, ông cùng nghĩa quân nhiều lần tập kích quân Pháp và cuối cùng anh dũng hy sinh trong trận đánh đồn Gò Công ngày 22 tháng 6 năm 1861.

Đ

ỗ Trình Thoại là người thôn Yên Luông, huyện Kiến Hòa, trấn Định Tường, vùng đất nay thuộc Gò Công, tỉnh Đồng Tháp. Năm sinh của ông hiện chưa được xác định rõ trong các tư liệu còn lại. Thuở nhỏ, ông được ghi nhận là người thông minh, học giỏi và sớm theo đuổi con đường khoa cử. Năm Quý Mão 1843, ông thi đỗ Cử nhân tại trường thi Gia Định. Thành tích ấy mở ra con đường bước vào bộ máy quan lại nhà Nguyễn của một người xuất thân từ vùng đất Nam Kỳ.

Sau khi đỗ Cử nhân, Đỗ Trình Thoại được triều đình bổ làm Tri huyện Tân Hòa, một địa bàn bao gồm vùng Gò Công ngày nay. Từ chức vụ này, ông được người dân quen gọi là “Huyện Thoại”. Cũng từ đó, cái tên Đỗ Trình Thoại gắn liền với vùng đất Gò Công và về sau trở thành tên gọi được lưu truyền trong dân gian. Một số tư liệu cho biết về sau ông từng bị cách chức, nhưng nguyên nhân cụ thể chưa được xác định thống nhất.

Cuộc đời Đỗ Trình Thoại bước sang một giai đoạn khác khi thực dân Pháp bắt đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Ngày 1 tháng 9 năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng. Sang ngày 17 tháng 2 năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, rồi từng bước mở rộng phạm vi chiếm đóng ở Nam Kỳ. Trước tình thế đất nước bị xâm lược, nhiều quan lại và nhân dân Nam Kỳ đã đứng lên chống trả. Đỗ Trình Thoại cũng lựa chọn con đường ấy.

Năm 1859, khi quân Pháp tiến công các vị trí phòng thủ của triều đình tại Nam Kỳ, Đỗ Trình Thoại tham gia chiến đấu ở mặt trận Chí Hòa. Đây là một trong những phòng tuyến quan trọng nhằm ngăn bước tiến của quân Pháp về phía Gia Định. Trong thời gian chiến đấu tại đây, ông trực tiếp chứng kiến sức mạnh quân sự của đối phương và những tổn thất ngày càng lớn của lực lượng triều đình.

Đầu năm 1861, đại đồn Chí Hòa thất thủ. Phòng tuyến quan trọng của quân Nguyễn Tri Phương bị phá vỡ, quân Pháp tiếp tục mở rộng hoạt động tại Nam Kỳ. Sau thất bại này, Đỗ Trình Thoại trở về vùng Gò Công. Thay vì rời bỏ cuộc chiến, ông bắt đầu tập hợp nhân dân, chiêu mộ nghĩa quân và phối hợp với Phó Lãnh binh Trương Định để tiếp tục chống Pháp. Từ một vị quan từng làm Tri huyện, ông trở thành một thủ lĩnh trực tiếp chỉ huy lực lượng vũ trang địa phương.

Gò Công lúc ấy có vị trí quan trọng đối với quân Pháp. Sau khi mở rộng chiếm đóng, chúng thiết lập các đồn bốt nhằm kiểm soát dân cư và duy trì hệ thống cai trị. Đối với nghĩa quân, những đồn này trở thành mục tiêu thường xuyên. Đỗ Trình Thoại dựa vào sự ủng hộ của nhân dân để xây dựng lực lượng, tổ chức những cuộc tập kích bất ngờ nhằm gây tổn thất cho quân Pháp và làm suy yếu hệ thống đồn bốt của đối phương.

Những hoạt động của Đỗ Trình Thoại nhanh chóng tạo được ảnh hưởng tại Gò Công. Ông phối hợp với Trương Định, người lúc ấy cũng đang tập hợp lực lượng chống Pháp ở Nam Kỳ. Hai người cùng trở thành những nhân vật quan trọng trong phong trào kháng chiến tại khu vực Gò Công. Một số tư liệu lịch sử xem Đỗ Trình Thoại là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của lực lượng kháng chiến ở vùng này trong những năm đầu thực dân Pháp tiến hành bình định Nam Kỳ.

Đỉnh điểm trong cuộc chiến đấu của Đỗ Trình Thoại diễn ra vào đêm 21 rạng sáng ngày 22 tháng 6 năm 1861. Ông trực tiếp chỉ huy khoảng 600 nghĩa quân tiến công đồn Gò Công. Đây là một cuộc tập kích táo bạo, bởi đồn Pháp được bảo vệ bằng hệ thống phòng thủ và quân địch có ưu thế về hỏa lực.

Trong đêm tối, nghĩa quân tìm cách vượt qua các vòng rào phòng thủ để đột nhập vào bên trong đồn. Khi khoảng cách giữa hai bên được rút ngắn, trận chiến chuyển thành cuộc giáp chiến quyết liệt. Quân Pháp chống trả dữ dội, nhưng nghĩa quân vẫn tiến sâu vào trận địa. Đỗ Trình Thoại trực tiếp dẫn đầu cuộc tấn công, không đứng phía sau chỉ huy mà cùng binh sĩ xông vào nơi nguy hiểm nhất.

Trong trận đánh, Đỗ Trình Thoại đã dùng gươm tiêu diệt một lính thủy quân lục chiến Pháp tên Bodiez và đâm trọng thương trung úy Paulin Vial, người chỉ huy đồn kiêm Giám đốc Bổn xứ sự vụ Gò Công. Cuộc đột kích khiến hàng ngũ quân Pháp rối loạn và gây cho đối phương những tổn thất đáng kể. Nhưng khi trận chiến đang diễn ra quyết liệt, Đỗ Trình Thoại bị trúng đạn. Ông cùng 12 nghĩa quân hy sinh ngay tại trận địa.

Cái chết của Đỗ Trình Thoại khép lại một cuộc đời ngắn ngủi nhưng gắn chặt với những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp ở Nam Kỳ. Một số tư liệu khác nhau từng đưa ra những cách kể khác về hoàn cảnh ông hy sinh. Tuy nhiên, các tư liệu lịch sử được dùng phổ biến trong nghiên cứu về Đỗ Trình Thoại đều ghi nhận ông đã hy sinh trong cuộc tập kích đồn Gò Công năm 1861. Vì vậy, những cách kể cho rằng ông bị bắt hoặc bị lừa bắt cần được phân biệt với nguồn sử liệu về trận đánh.

Sự hy sinh của Đỗ Trình Thoại không làm phong trào kháng chiến ở Gò Công chấm dứt. Trái lại, Trương Định tiếp tục tập hợp lực lượng và tiến hành nhiều cuộc chiến đấu chống quân Pháp. Những người từng sát cánh với Đỗ Trình Thoại tiếp tục tham gia phong trào. Cuộc kháng chiến ở Gò Công sau đó trở thành một bộ phận quan trọng của phong trào chống Pháp tại Nam Kỳ trong những năm đầu cuộc xâm lược.

Điều đáng chú ý ở Đỗ Trình Thoại là sự chuyển biến từ một vị quan nhà Nguyễn thành một thủ lĩnh trực tiếp cầm quân chống ngoại xâm. Ông từng bước khoa cử, được bổ nhiệm làm Tri huyện, nhưng khi đất nước bị xâm lược, ông không chỉ giữ vai trò của một viên quan hành chính mà trực tiếp trở lại chiến trường. Từ Chí Hòa đến Gò Công, con đường của ông phản ánh sự lựa chọn của một bộ phận quan lại Nam Kỳ trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp.

Sau khi ông hy sinh, nhân dân Gò Công vẫn tưởng nhớ Đỗ Trình Thoại. Triều đình nhà Nguyễn được các tư liệu địa phương ghi nhận đã cho lập đền thờ ông. Mộ của ông hiện nằm tại ấp Kim Liên, xã Long Hòa, khu vực Gò Công. Khu mộ về sau được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, trở thành nơi tưởng niệm và giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

Tên gọi “Huyện Thoại” cũng tiếp tục được lưu giữ trong đời sống địa phương. Tại Mỹ Tho từng có con đường mang tên Huyện Thoại, cho thấy ký ức về vị quan đã chuyển mình thành người cầm quân chống Pháp vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đáng chú ý, một số tài liệu ghi tên ông là “Đỗ Trinh Thoại” hoặc “Đỗ Trình Toại”, nhưng các tư liệu địa phương và nghiên cứu về nhân vật này sử dụng tên Đỗ Trình Thoại. Việc người Pháp phiên âm tên ông thành “Toại” cũng là nguyên nhân khiến tên gọi này xuất hiện trong một số tài liệu.

Đỗ Trình Thoại không sống đủ lâu để chứng kiến những chặng đường tiếp theo của cuộc kháng chiến Nam Kỳ. Ông hy sinh khi phong trào mới bước vào những năm đầu đầy khốc liệt. Nhưng cuộc tập kích đồn Gò Công ngày 22 tháng 6 năm 1861 đã trở thành dấu mốc tiêu biểu gắn với tên tuổi ông. Trong trận đánh ấy, ông không chỉ chỉ huy nghĩa quân mà còn trực tiếp xông vào trận địa và cuối cùng nằm lại cùng những người đồng đội của mình.

Tên tuổi Đỗ Trình Thoại vì thế gắn với hình ảnh một vị quan đã lựa chọn đứng về phía nhân dân khi đất nước bị xâm lược, một thủ lĩnh nghĩa quân trực tiếp chiến đấu ở Gò Công và một người đã hy sinh trong trận đánh với quân Pháp. Dù tư liệu về năm sinh và những năm đầu đời của ông còn hạn chế, những gì còn lại đủ để ghi nhận một nhân vật tiêu biểu của phong trào chống Pháp ở Nam Kỳ trong những năm 1859–1861. Cái tên Huyện Thoại vì thế không chỉ còn trong sách sử mà còn được lưu lại qua di tích, địa danh và ký ức của vùng đất Gò Công.