Đỗ Xuân Hợp – Người thầy quân y viết sách giữa chiến khu để cứu chữa thương binh ngoài mặt trận
Giáo sư, bác sĩ Đỗ Xuân Hợp (1906–1985) là một trong những người đặt nền móng cho ngành Quân y Việt Nam. Trong kháng chiến chống Pháp, ông trực tiếp chữa trị thương binh, tổ chức và đào tạo cán bộ quân y, đồng thời biên soạn những giáo trình giải phẫu và ngoại khoa bằng tiếng Việt để các thầy thuốc có thể sử dụng ngay trên chiến trường.
Phần 1: Người bác sĩ rời Hà Nội khi cuộc kháng chiến bắt đầu
Trước khi bước vào cuộc kháng chiến, Đỗ Xuân Hợp đã có một vị trí đáng kể trong giới y khoa Hà Nội.
Ông giảng dạy tại Đại học Y khoa, chữa bệnh tại Bệnh viện Phủ Doãn và còn có phòng mạch riêng ở phố Chợ Hôm.
Một cuộc sống của một bác sĩ trí thức ở Hà Nội.
Nhưng cuối năm 1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông đã lựa chọn rời thành phố.
Không chỉ một mình.
Vợ chồng ông cùng đi theo kháng chiến.
Theo tư liệu về cuộc đời ông, tháng 3/1947, gia đình ông có mặt ở Việt Trì; sau khi quân Pháp tiến công, họ tiếp tục di chuyển qua nhiều địa điểm để lên chiến khu. Sau đó, Đỗ Xuân Hợp được giao làm Giám đốc Quân y viện Liên khu 10.
Đó là một sự lựa chọn có ý nghĩa rất lớn.
Bởi ông đang có một cuộc sống ổn định.
Nhưng đất nước bước vào chiến tranh.
Và người thầy thuốc ấy chọn đứng về phía những người đang chiến đấu.
Chú thích ảnh: Chân dung Giáo sư, bác sĩ Đỗ Xuân Hợp. Nguồn tư liệu: Hội Hình thái học Việt Nam, các cơ quan y tế và tư liệu lịch sử.
Phần 2: Quân y viện giữa cuộc kháng chiến
Ở chiến khu, công việc của một bác sĩ không còn giống thời bình.
Không có bệnh viện đầy đủ thiết bị.
Không có phòng mổ hiện đại.
Không có nguồn thuốc men ổn định.
Không có điều kiện để lựa chọn bệnh nhân hay thời gian điều trị.
Thương binh từ chiến trường được đưa về.
Người bị đạn.
Người bị mảnh pháo.
Người bị thương ở tay, chân, bụng, ngực...
Người thầy thuốc phải tìm cách cứu họ trong điều kiện thiếu thốn.
Đỗ Xuân Hợp từng trực tiếp mổ xẻ, băng bó và chăm sóc thương bệnh binh từ chiến trường chuyển về.
Qua thực tế điều trị, ông nhận thấy vết thương ở tứ chi chiếm tỷ lệ rất lớn.
Và ông nhận ra một vấn đề:
Không thể chỉ có vài bác sĩ giỏi.
Muốn cứu được nhiều thương binh, phải có cả một đội ngũ quân y được đào tạo bài bản.
Muốn đào tạo họ, phải có tài liệu.
Và tài liệu ấy phải phù hợp với điều kiện chiến tranh Việt Nam.
Chú thích ảnh: Tư liệu về quân y và công tác cứu chữa thương binh trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Bộ Y tế và các kho tư liệu lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh, không gán Đỗ Xuân Hợp vào ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.
Phần 3: Trường Quân y giữa rừng
Năm 1949, yêu cầu đào tạo cán bộ quân y cho các chiến trường ngày càng cấp thiết.
Trường Quân y sĩ Việt Nam được tổ chức tại chiến khu.
Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trường đặt tại khu vực Liễn Sơn, nơi thầy và trò vừa học tập vừa phải đáp ứng yêu cầu của cuộc kháng chiến.
Đỗ Xuân Hợp được giao nhiệm vụ giảng dạy.
Đến năm 1950, ông được chỉ định làm Hiệu trưởng Trường Đại học Quân y theo các tư liệu về cuộc đời ông.
Đây là một nhiệm vụ đặc biệt.
Bởi người thầy thuốc lúc ấy không chỉ chữa bệnh.
Ông còn phải đào tạo người sẽ đi chữa bệnh.
Một thế hệ quân y được hình thành trong điều kiện chiến tranh.
Những học viên học giải phẫu.
Học ngoại khoa.
Học cách xử trí thương tích.
Học cách cứu người.
Và sau khi rời trường, họ sẽ đi về những chiến trường mà chính thầy của họ đã từng đối mặt.
Chú thích ảnh: Giờ học của học viên Trường Quân y sĩ Việt Nam năm 1949 và tư liệu về công tác đào tạo quân y. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, tư liệu lịch sử ngành Quân y.
Phần 4: Khi một cuốn sách trở thành “cẩm nang” cho chiến trường
Đây là một trong những câu chuyện đặc biệt nhất về Đỗ Xuân Hợp.
Ông nhận thấy cán bộ quân y cần một tài liệu thiết thực.
Không phải một cuốn sách chỉ để đọc trong giảng đường.
Mà là tài liệu có thể giúp người thầy thuốc xử trí thương tích ngay trong điều kiện chiến tranh.
Từ những bài giảng và kinh nghiệm thực tế, ông biên soạn:
“Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa”.
Tác phẩm được xuất bản tại Việt Bắc năm 1952.
Điều đặc biệt là sách được viết bằng tiếng Việt.
Trong hoàn cảnh nền giáo dục y khoa của một quốc gia đang kháng chiến, việc có một giáo trình chuyên môn bằng tiếng Việt có ý nghĩa rất lớn.
Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, cuốn sách trở thành một tài liệu quan trọng đối với cán bộ quân y phục vụ thương binh ở các chiến trường.
Hãy thử hình dung.
Giữa chiến khu Việt Bắc.
Không phải một nhà xuất bản lớn.
Không phải một phòng nghiên cứu hiện đại.
Mà giữa chiến tranh, một người thầy thuốc ngồi biên soạn từng trang sách để người khác có thể dùng nó cứu người.
Phần 5: Bác Hồ biết đến cuốn sách
Cuốn sách không chỉ được sử dụng trong đào tạo.
Nó còn được đánh giá cao ở cấp lãnh đạo.
Một tiểu ban gồm các bác sĩ Vũ Đình Tụng, Tôn Thất Tùng và Vũ Văn Cẩn đã thẩm định, đánh giá nội dung và giá trị thực tiễn của công trình.
Thông tin về công trình được báo cáo lên Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Và Người đã quyết định tặng Đỗ Xuân Hợp Huân chương Kháng chiến hạng Ba.
Các tư liệu ngành y cũng ghi nhận việc Bác Hồ gửi thư khen ông.
Đây là một chi tiết đẹp nhưng cần hiểu đúng.
Không phải một phần thưởng dành cho một cuốn sách thuần túy mang tính học thuật.
Giá trị của công trình nằm ở chỗ:
tri thức được biến thành công cụ phục vụ cuộc chiến đấu và cứu chữa thương binh.
Trong chiến tranh, một khẩu súng có thể cứu người bằng cách ngăn đối phương.
Nhưng một cuốn sách y khoa cũng có thể cứu người theo một cách khác:
giúp người thầy thuốc biết phải làm gì khi một thương binh được đưa đến trước mặt mình.
Phần 6: Những trang sách được viết từ thương binh
Đằng sau cuốn sách là những gì ông đã nhìn thấy trong thực tế.
Những người bị thương từ chiến trường trở về.
Những cánh tay.
Những đôi chân.
Những vết thương mà nếu xử trí không đúng có thể khiến một người mất khả năng chiến đấu, thậm chí mất mạng.
Đỗ Xuân Hợp không nghiên cứu giải phẫu chỉ vì khoa học.
Ông nghiên cứu để phục vụ con người trong chiến tranh.
Các tư liệu về ông cho biết từ những bài giảng, ông tập hợp thành tài liệu về giải phẫu tứ chi và ngoại khoa thực dụng; sau đó tiếp tục viết thêm các công trình khác phục vụ đào tạo quân và dân y.
Đó là điểm rất đặc biệt ở ông.
Một người thầy thuốc có thể đứng trước một thương binh.
Nhưng một người thầy thuốc – nhà giáo có thể giúp hàng trăm, hàng nghìn người khác biết cách cứu thương binh.
Ảnh hưởng của ông vì thế không chỉ nằm ở số bệnh nhân ông trực tiếp điều trị.
Nó còn nằm trong những người học trò ông đào tạo.
Chú thích ảnh: Tư liệu công tác cứu chữa thương binh và quân y trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Bộ Y tế, Báo Quân đội nhân dân và các kho tư liệu lịch sử.
Phần 7: Người thầy của một thế hệ quân y
Những người học trò của Đỗ Xuân Hợp không chỉ học kiến thức.
Họ học để đi vào chiến trường.
Năm 1951, Cục Quân y tổ chức hội nghị bàn về việc xây dựng ngành quân y cách mạng. Trong quá trình đó, việc đào tạo và biên soạn giáo trình chuyên môn trở thành nhiệm vụ quan trọng.
Đỗ Xuân Hợp và các đồng nghiệp như Nguyễn Trinh Cơ cùng viết những tài liệu chuyên môn cho cán bộ quân y.
Một bên là:
“Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa”.
Một bên là:
“Những điều cần biết về phẫu thuật trong chiến tranh”.
Hai công trình phục vụ cùng một mục tiêu:
đưa kiến thức y khoa đến gần chiến trường hơn.
Trong một cuộc chiến kéo dài, điều này có ý nghĩa rất lớn.
Bởi thương binh không thể chờ một bệnh viện hiện đại ở hậu phương.
Họ cần được cứu ngay ở nơi họ được đưa tới.
Và người quân y phải đủ kiến thức để làm điều đó.
Chú thích ảnh: Tư liệu đào tạo cán bộ quân y trong kháng chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu ngành Quân y.
Phần 8: Một người thầy không chỉ đứng trong giảng đường
Đỗ Xuân Hợp không phải người chỉ làm công việc quản lý hay giảng dạy.
Trong kháng chiến chống Pháp, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí trong hệ thống quân y, trong đó có Quân y viện trưởng Viện X, Viện trưởng Bệnh viện Việt Trì, Trưởng phòng Huấn luyện Cục Quân y và Hiệu trưởng Trường Quân y sĩ Việt Bắc.
Những vị trí ấy cho thấy một điều:
Ông đứng ở cả ba nơi.
Bệnh viện.
Nhà trường.
Cơ quan quân y.
Ở bệnh viện, ông đối diện với thương bệnh binh.
Ở nhà trường, ông đào tạo người kế tục.
Ở cơ quan quân y, ông tham gia xây dựng hệ thống.
Đó là cách một cá nhân có thể đóng góp cho chiến tranh không phải bằng một trận đánh, mà bằng tri thức và tổ chức.
Phần 9: Điện Biên Phủ và phía sau những người cầm súng
Điện Biên Phủ thường được nhớ đến qua pháo binh, bộ binh, công binh, dân công và những trận đánh trên các cứ điểm.
Nhưng phía sau mỗi người lính bị thương là một hệ thống quân y.
Trong chiến dịch, lực lượng quân y được huy động với quy mô lớn để bảo đảm cứu chữa thương binh. Các tư liệu quân sự ghi nhận chiến dịch có lực lượng quân y cùng nhiều lực lượng phục vụ chiến đấu khác.
Đỗ Xuân Hợp không nên được kể như một người trực tiếp có mặt trong mọi ca mổ tại Điện Biên Phủ nếu tài liệu không xác nhận cụ thể.
Điều chắc chắn hơn là công việc ông đã làm trong những năm trước đó:
đào tạo cán bộ quân y và xây dựng tài liệu chuyên môn phục vụ chiến trường.
Đó là phần đóng góp thầm lặng.
Không phải ai đóng góp cho một chiến dịch cũng xuất hiện ở tuyến đầu.
Có người ở phía sau.
Nhưng những gì họ chuẩn bị đã đi cùng người lính ra mặt trận.
Chú thích ảnh: Tư liệu quân y và cứu chữa thương binh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Bộ Quốc phòng, Báo Quân đội nhân dân và các bảo tàng lịch sử. Không gán Đỗ Xuân Hợp vào ảnh Điện Biên Phủ nếu ảnh không có chú thích xác nhận.
Phần 10: Sau chiến thắng, ông tiếp tục công việc
Năm 1954, hòa bình lập lại ở miền Bắc.
Nhưng công việc của Đỗ Xuân Hợp không dừng lại.
Ông tiếp tục giảng dạy tại Đại học Y Hà Nội.
Từ 1960 đến 1978, ông giữ cương vị Giám đốc Đại học Quân y, tiền thân của Học viện Quân y ngày nay.
Đây là giai đoạn ngành y và quân y Việt Nam tiếp tục được xây dựng trong hoàn cảnh đất nước lại bước vào một cuộc chiến tranh mới.
Kinh nghiệm của những năm kháng chiến chống Pháp trở thành nền tảng để đào tạo thế hệ cán bộ y tế tiếp theo.
Và Đỗ Xuân Hợp tiếp tục đứng ở vị trí của một người thầy.
Không còn chỉ là một bác sĩ chữa bệnh.
Không còn chỉ là một cán bộ quân y.
Mà là người góp phần xây dựng một thế hệ thầy thuốc.
Phần 11: Từ một cuốn sách đến cả một nền giải phẫu học Việt Nam
Công trình của Đỗ Xuân Hợp không dừng ở những năm chiến tranh.
Trong khoảng 20 năm, từ 1952 đến 1971, ông tiếp tục hoàn thiện các công trình giải phẫu học.
Bộ sách gồm nhiều phần, trong đó có:
Giải phẫu đại cương và giải phẫu đầu – mặt – cổ;
Giải phẫu thực dụng ngoại khoa chi trên và chi dưới;
Giải phẫu ngực;
Giải phẫu bụng.
Bách khoa Toàn thư Việt Nam ghi nhận bộ sách của ông là bộ sách giáo khoa giải phẫu bằng tiếng Việt có vai trò đặc biệt quan trọng trong thời gian dài; công trình sau này được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 1996.
Nhưng khi trở lại với câu chuyện “thời hoa lửa”, điều đáng nhớ nhất vẫn là nguồn gốc của công trình.
Nó bắt đầu từ những thương binh.
Từ những vết thương.
Từ nhu cầu rất cụ thể của chiến trường.
Làm thế nào để một người lính bị thương có thêm cơ hội sống?
Câu hỏi ấy đã dẫn một người thầy thuốc đến với hàng nghìn trang sách.
Phần 12: Một người thầy đứng giữa hai thế giới
Đỗ Xuân Hợp là một nhân vật đặc biệt bởi cuộc đời ông đứng giữa hai thế giới.
Một bên là khoa học.
Một bên là chiến tranh.
Một bên là những bản vẽ giải phẫu.
Một bên là những vết thương thật của người lính.
Một bên là giảng đường.
Một bên là bệnh viện.
Ông đã nối hai thế giới ấy lại với nhau.
Kiến thức giải phẫu không nằm yên trong sách.
Nó đi vào thực hành.
Kinh nghiệm từ thương binh trở lại giảng đường.
Bài giảng trở thành giáo trình.
Giáo trình đi đến các đơn vị quân y.
Và từ đó, những người khác tiếp tục cứu người.
Đây chính là lý do câu chuyện Đỗ Xuân Hợp rất phù hợp với chủ đề Bác sĩ – Quân y – Y tế chiến trường.
Ông không phải người chỉ cứu một vài thương binh.
Ông góp phần xây dựng năng lực cứu thương của cả một thế hệ.
Chú thích ảnh: Tư liệu đào tạo y khoa và quân y Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu ngành y. Ảnh minh họa bối cảnh, không gán nhân vật cụ thể khi nguồn không xác nhận.
Phần 13: Những phần thưởng sau một đời cống hiến
Năm 1985, Đỗ Xuân Hợp qua đời.
Cũng trong năm đó, Nhà nước quyết định tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh, ghi nhận những cống hiến cho sự nghiệp cách mạng và nền y học Việt Nam. Tư liệu Quốc hội ghi rõ ông khi đó là Thiếu tướng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Quân y, Giáo sư Trường Đại học Y khoa Hà Nội.
Những năm sau, công trình khoa học của ông tiếp tục được ghi nhận.
Năm 1996, bộ công trình giải phẫu học được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.
Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất không nằm trên những tấm huân chương.
Nó nằm trong những thế hệ sinh viên y khoa đã học từ sách của ông.
Trong những bác sĩ quân y đã bước ra từ hệ thống đào tạo mà ông góp phần xây dựng.
Và trong những thương binh đã được cứu chữa nhờ kiến thức mà ông cùng các đồng nghiệp đã truyền lại.
Chú thích ảnh: Tư liệu chân dung và các dấu mốc tôn vinh Giáo sư, Thiếu tướng Đỗ Xuân Hợp. Nguồn: Quốc hội Việt Nam, Hội Hình thái học Việt Nam và tư liệu ngành y.
Phần 14: Người thầy thuốc không cầm súng nhưng vẫn ở trong cuộc chiến
Có một cách rất dễ hiểu sai về chiến tranh:
Người chiến đấu là người cầm súng.
Người cứu thương chỉ đứng phía sau.
Nhưng thực tế không phải vậy.
Một người lính bị thương cần một người cứu chữa.
Một đơn vị cần quân y.
Một chiến trường cần bệnh viện.
Một quân đội cần người đào tạo thầy thuốc.
Và tất cả những điều đó đều nằm trong cuộc chiến.
Đỗ Xuân Hợp thuộc về tuyến chiến đấu ấy.
Ông không được nhớ đến bởi một trận đánh.
Ông được nhớ đến bởi tri thức cứu người.
Bởi những năm tháng rời Hà Nội để đi theo kháng chiến.
Bởi những bệnh viện trong chiến khu.
Bởi những lớp học quân y.
Bởi những cuốn sách được viết giữa chiến tranh.
Và bởi những thế hệ thầy thuốc tiếp nối sau ông.
Chú thích ảnh: Tư liệu về đội ngũ quân y và y tế chiến trường Việt Nam trong kháng chiến. Nguồn: Bộ Y tế, Báo Quân đội nhân dân và các bảo tàng lịch sử.
Lời kết: Khi một trang sách cũng có thể cứu một mạng người
Trong ký ức về chiến tranh, chúng ta thường nhớ đến tiếng súng.
Nhớ những trận đánh.
Nhớ những người lính trên chiến hào.
Nhưng phía sau mỗi trận đánh còn có một thế giới khác:
những người cứu người.
Đó là những bác sĩ.
Những y sĩ.
Những y tá.
Những hộ lý.
Những người vận chuyển thương binh.
Những người đào tạo quân y.
Và những người viết ra những kiến thức để người khác có thể chữa trị.
Đỗ Xuân Hợp là một người như vậy.
Ông bắt đầu cuộc kháng chiến với tư cách một bác sĩ đã có vị trí chuyên môn ở Hà Nội.
Nhưng ông rời cuộc sống ấy để đi theo kháng chiến.
Ông trở thành Giám đốc Quân y viện Liên khu 10.
Rồi tham gia đào tạo quân y.
Đến năm 1950, ông được giao làm Hiệu trưởng Trường Đại học Quân y.
Và trong những năm tháng ấy, ông nhìn thấy một vấn đề rất thực tế:
thương binh cần được cứu, nhưng người cứu thương cũng cần được đào tạo.
Vì thế ông viết.
Ông viết về giải phẫu.
Viết về ngoại khoa.
Viết từ những gì ông đã nhìn thấy trong thực tế điều trị.
Cuốn “Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa” ra đời trong chiến khu.
Một cuốn sách bằng tiếng Việt.
Một cuốn sách dành cho những người thầy thuốc đang phục vụ trong chiến tranh.
Một cuốn sách được đánh giá cao và được Chủ tịch Hồ Chí Minh khen thưởng.
Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta vẫn chưa hiểu hết Đỗ Xuân Hợp.
Điều quan trọng hơn là:
ông đã biến tri thức thành một cách phục vụ con người.
Một trang sách có thể không có tiếng nổ.
Không có chiến công vang dội.
Không có tiếng hô xung phong.
Nhưng nếu trang sách ấy giúp một người quân y hiểu rõ hơn cách xử trí một vết thương, nó có thể góp phần giữ lại một mạng người.
Và nếu người quân y ấy lại truyền kiến thức cho người khác, ảnh hưởng ấy tiếp tục lan rộng.
Đó là cách một người thầy thuốc tham gia vào cuộc chiến.
Không phải bằng khẩu súng.
Mà bằng tri thức.
Không phải bằng một trận đánh.
Mà bằng những con người được đào tạo để cứu người.
Đỗ Xuân Hợp đã sống như vậy.
Một bác sĩ.
Một người thầy.
Một nhà khoa học.
Một cán bộ quân y.
Và là một trong những người đặt nền móng cho ngành Quân y Việt Nam.
Khi hôm nay chúng ta nhìn lại cuộc đời ông, có lẽ điều đáng quý nhất không phải là số lượng chức vụ hay huân chương.
Mà là câu hỏi:
Ông đã để lại gì cho những người đến sau?
Ông để lại những giáo trình.
Những công trình giải phẫu.
Một hệ thống đào tạo.
Những thế hệ học trò.
Và một bài học rất giản dị:
Trong chiến tranh, cứu một người cũng là một cách chiến đấu.
Những người như Đỗ Xuân Hợp đã góp phần để những người lính bị thương có cơ hội trở về.
Có thể họ không bao giờ biết tên người đã viết cuốn sách.
Có thể họ chỉ nhớ người bác sĩ đã cúi xuống bên mình.
Nhưng phía sau người bác sĩ ấy là cả một nền tri thức.
Và phía sau nền tri thức ấy là những người thầy đã dành cả đời để xây dựng nó.
Hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, chúng ta có thể học tập trong những giảng đường hiện đại, đến bệnh viện với đầy đủ thiết bị, được điều trị bằng những kỹ thuật mà thời chiến chưa thể có.
Nhưng những thành quả ấy không xuất hiện từ hư không.
Có những thế hệ đã bắt đầu từ những điều rất đơn sơ.
Một bệnh viện giữa chiến khu.
Một lớp học trong rừng.
Một cuốn sách in giữa thời chiến.
Một người thầy cặm cụi viết từng trang.
Và phía trước ông là những thương binh đang chờ được cứu.
Đỗ Xuân Hợp đã chọn đứng ở đó.
Giữa khoa học và chiến tranh.
Giữa giảng đường và bệnh viện.
Giữa trang sách và chiến trường.
Để cuối cùng, những gì ông viết ra không chỉ nằm trên giấy.
Nó đi theo những người thầy thuốc đến những nơi có tiếng súng.
Và ở đó, nó trở thành cơ hội sống cho những người lính.
Đó là một cách cống hiến rất lặng lẽ.
Nhưng rất lớn lao.
Xin được biết ơn Giáo sư, Thiếu tướng, bác sĩ Đỗ Xuân Hợp – người đã dùng tri thức của mình để xây dựng một nền quân y đủ sức đồng hành cùng người lính trong những năm tháng khốc liệt nhất.
Và xin được nhớ rằng:
Có những người viết lịch sử bằng chiến công.
Có những người viết lịch sử bằng những trang sách.
Đỗ Xuân Hợp đã làm cả hai – bằng cách đào tạo những người có thể cứu người giữa chiến tranh.
