Đỗ Xuân Hợp và Trường Quân y sĩ Việt Nam – lớp học giữa rừng đã đào tạo những người cứu thương cho chiến trường

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – Việt Bắc và chiến khu Liễn Sơn, 1948–1954.
Phần 1: Một ngôi trường ra đời giữa cuộc kháng chiến

Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Những người lính bước vào cuộc chiến với rất nhiều thiếu thốn.

Và một trong những vấn đề cấp thiết nhất là:

Ai sẽ cứu chữa họ khi bị thương?

Quân đội cần bác sĩ.

Nhưng bác sĩ không thể có mặt ở mọi đơn vị.

Vì vậy, phải đào tạo một lực lượng quân y đủ đông, đủ kiến thức để đi theo các đơn vị ra chiến trường.

Ngày 20/8/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 234/SL về việc thành lập Trường Quân y sĩ Việt Nam; sau đó, Nghị định số 187/NĐ ngày 4/10/1948 của liên Bộ Quốc phòng, Y tế và Giáo dục quy định việc tổ chức trường.

Đó là bước đi có ý nghĩa đặc biệt.

Một quân đội muốn chiến đấu lâu dài không chỉ cần vũ khí.

Họ cần cả một hệ thống chăm sóc sức khỏe, cứu thương và điều trị thương bệnh binh.

Và một trong những nơi đặt nền móng cho hệ thống ấy chính là Trường Quân y sĩ Việt Nam.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Trường Quân y sĩ Việt Nam – tiền thân của Học viện Quân y. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Học viện Quân y và các tư liệu lịch sử.

Phần 2: Lớp học đầu tiên dưới mái nhà tranh

Ngày 10/3/1949, khóa học đầu tiên khai giảng.

Địa điểm là thôn Tuần Lũng, xã Hoàng Hoa, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc.

Đó không phải một ngôi trường khang trang.

Theo tư liệu của Học viện Quân y, những ngày đầu trường chỉ có khoảng 20 cán bộ, giáo viên, nhân viên, với bốn giáo viên cùng những gian nhà lá và một số tài liệu y khoa bằng tiếng Pháp.

Một ngôi trường quân y trong chiến khu.

Không có những phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có đầy đủ mô hình giải phẫu.

Không có thư viện lớn.

Nhưng có một điều rất quan trọng:

có những người thầy muốn đào tạo ra những người cứu thương cho chiến trường.

Khóa học đầu tiên bắt đầu trong điều kiện ấy.

Thầy và trò cùng chia sẻ những thiếu thốn của cuộc kháng chiến.

Học tập không tách khỏi chiến tranh.

Mỗi kiến thức học được đều hướng đến một câu hỏi rất thực tế:

Khi một người lính bị thương, người quân y phải làm gì?

Phần 3: Đỗ Xuân Hợp đến với ngôi trường giữa rừng

Đỗ Xuân Hợp khi ấy không phải một người mới bước vào nghề.

Trước Cách mạng, ông đã giảng dạy tại Đại học Y khoa, làm việc ở Bệnh viện Phủ Doãn và có phòng mạch riêng tại Hà Nội.

Nhưng khi cuộc kháng chiến toàn quốc bắt đầu, ông cùng vợ rời Hà Nội đi theo kháng chiến.

Năm 1947, ông được giao làm Giám đốc Quân y viện Liên khu 10.

Đến năm 1949, khi Trường Đại học Quân y được tổ chức để đáp ứng nhu cầu đào tạo cán bộ quân y, Đỗ Xuân Hợp nhận nhiệm vụ giảng dạy tại trường.

Ông đồng thời còn giảng dạy tại Trường Đại học Y khoa ở Chiêm Hóa, do Giáo sư Hồ Đắc Di làm hiệu trưởng.

Công việc rất nhiều.

Nhưng từ năm 1950, Đỗ Xuân Hợp được giao làm Hiệu trưởng Trường Đại học Quân y.

Một người thầy.

Một bác sĩ.

Một cán bộ quân y.

Và từ đây, ông đứng ở vị trí có thể ảnh hưởng đến cả một thế hệ người làm công tác quân y.

Phần 4: Học trong chiến tranh không giống học trong thời bình

Một sinh viên y khoa ngày nay có thể học trong phòng thực hành, có mô hình, máy móc và nhiều phương tiện hỗ trợ.

Những quân y sĩ đầu tiên thì khác.

Họ học trong điều kiện chiến tranh.

Họ vừa học kiến thức chuyên môn, vừa phải thích nghi với thực tế thiếu thốn của chiến khu.

Và nhà trường cũng không thể tách khỏi nhiệm vụ của quân đội.

Theo tư liệu của Học viện Quân y, ngay từ những ngày đầu, nhà trường thực hiện ba nhiệm vụ gắn bó với nhau:

đào tạo – nghiên cứu – điều trị.

Các thế hệ cán bộ, giảng viên và học viên vừa học tập, nghiên cứu, vừa tham gia chăm sóc sức khỏe bộ đội và cứu chữa thương bệnh binh.

Đó là một mô hình rất đặc biệt.

Người thầy không chỉ truyền kiến thức.

Người học không chỉ ngồi nghe.

Kiến thức phải được đưa vào thực tế.

Và thực tế chiến trường lại trở thành bài học cho những người thầy thuốc.

Chú thích ảnh: Tư liệu về học tập và hoạt động cứu chữa của quân y trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Bộ Y tế và các bảo tàng lịch sử. Ảnh bối cảnh không gán cho Trường Quân y sĩ nếu chú thích gốc không xác nhận.

Phần 5: Những người học để đi ra chiến trường

Điều đặc biệt của Trường Quân y sĩ Việt Nam là học viên không học để tìm một công việc ổn định sau khi tốt nghiệp.

Họ học để đi vào những nơi đang có chiến tranh.

Các chiến dịch lớn của cuộc kháng chiến đang diễn ra.

Chiến dịch Biên giới.

Chiến dịch Tây Bắc.

Rồi Điện Biên Phủ.

Ở mỗi nơi, thương binh cần được cứu chữa.

Vì vậy, những người rời khỏi nhà trường sẽ trở thành một phần của hệ thống quân y trên chiến trường.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trong những năm đầu, nhà trường đã đào tạo 4 khóa với gần 400 quân y sĩ; các cán bộ, giáo viên và học viên trực tiếp tham gia phục vụ chiến đấu, chăm sóc sức khỏe bộ đội trên nhiều chiến trường.

Một con số đáng chú ý.

Bởi phía sau gần 400 quân y sĩ ấy là hàng nghìn, hàng vạn lượt thương bệnh binh mà họ có thể góp phần cứu chữa trong những năm tiếp theo.

Chú thích ảnh: Tư liệu quân y trong kháng chiến chống Pháp và các chiến dịch lớn. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Bộ Quốc phòng và các kho ảnh lịch sử.

Phần 6: Người thầy cũng phải học từ chiến trường

Đỗ Xuân Hợp không chỉ đứng trên bục giảng.

Ông trực tiếp mổ xẻ, băng bó và chăm sóc thương bệnh binh được chuyển từ chiến trường về.

Từ những thương tích thực tế ấy, ông nhận thấy một vấn đề nổi bật:

vết thương ở tứ chi chiếm tỷ lệ lớn.

Đây không còn là kiến thức trong sách.

Đó là những cánh tay, đôi chân của những người lính thật.

Và nó đặt ra một yêu cầu:

Phải có tài liệu phù hợp để cán bộ quân y có thể học và áp dụng.

Đỗ Xuân Hợp bắt tay biên soạn tài liệu về giải phẫu và ngoại khoa.

Kết quả là cuốn “Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa”, được xuất bản tại Việt Bắc năm 1952.

Tài liệu ấy vừa phục vụ giảng dạy trong nhà trường, vừa trở thành tài liệu tham khảo cho cán bộ quân y ngoài chiến trường.

Đây chính là điểm khiến câu chuyện về ngôi trường giữa rừng trở nên đặc biệt.

Người thầy lấy thực tế chiến trường làm bài học.
Rồi biến bài học ấy thành kiến thức cho người khác.

Phần 7: Không chỉ có Đỗ Xuân Hợp

Nếu kể câu chuyện này chỉ như câu chuyện của một cá nhân thì sẽ thiếu.

Bởi Trường Quân y sĩ Việt Nam được xây dựng bởi một tập thể các thầy thuốc.

Ngay từ những ngày đầu có Giáo sư Đinh Văn Thắng, hiệu trưởng đầu tiên; cùng các bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ, Đỗ Xuân Hợp, Đặng Đình Huấn và những người khác tham gia xây dựng cơ sở, biên soạn giáo trình, chuẩn bị cho khóa học đầu tiên.

Đây là một chi tiết rất đáng trân trọng.

Trong chiến tranh, không có một cá nhân nào tự mình xây dựng được một nền quân y.

Có người tổ chức.

Có người giảng dạy.

Có người biên soạn giáo trình.

Có người trực tiếp điều trị.

Có người đưa kiến thức đến các đơn vị.

Và có những học viên sau khi tốt nghiệp lại trở thành người thầy, người quân y ở các chiến trường.

Đỗ Xuân Hợp là một nhân vật trung tâm.

Nhưng câu chuyện thực sự là câu chuyện của cả một thế hệ thầy thuốc.

Phần 8: Từ lớp học đến Biên giới, Tây Bắc, Điện Biên Phủ

Những kiến thức được học trong chiến khu không nằm lại trong lớp.

Các quân y sĩ được đào tạo để đáp ứng yêu cầu của các chiến trường.

Nhà trường cung cấp nhân lực cho những chiến dịch lớn.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, cán bộ, học viên của nhà trường đã tham gia chăm sóc sức khỏe bộ đội, cứu chữa thương bệnh binh trong các chiến dịch Biên giới, Tây Bắc, Điện Biên Phủ.

Điều đó cho thấy giá trị của một lớp học giữa rừng.

Một bài giảng về giải phẫu có thể được sử dụng trong một trạm phẫu thuật.

Một kỹ thuật sơ cứu có thể trở thành cơ hội sống cho một người lính.

Một quân y sĩ được đào tạo có thể trở thành người cứu thương cho cả một đơn vị.

Và vì thế, những người ngồi trong lớp học năm 1949 không chỉ học cho bản thân.

Họ đang chuẩn bị cho những nơi mà tiếng súng có thể vang lên ngay ngày hôm sau.

Chú thích ảnh: Tư liệu về lực lượng quân y trong các chiến dịch Biên giới, Tây Bắc và Điện Biên Phủ. Nguồn: Bộ Quốc phòng, Báo Quân đội nhân dân và các bảo tàng lịch sử. Ảnh minh họa hoạt động quân y chung, không gán cho một học viên cụ thể nếu nguồn không xác nhận.

Phần 9: Một ngôi trường phải sống cùng chiến tranh

Trường Quân y sĩ Việt Nam không tồn tại trong một thế giới tách biệt.

Chiến tranh luôn ở ngay bên ngoài.

Nhà trường phải di chuyển, tổ chức lại, thích nghi với hoàn cảnh.

Thầy và trò vừa xây dựng trường, vừa học tập và phục vụ nhiệm vụ quân y.

Đó là lý do những hình ảnh về ngôi trường đầu tiên thường gắn với những căn nhà đơn sơ, lớp học giản dị và những con người làm việc trong điều kiện thiếu thốn.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, một nền đào tạo quân y được hình thành.

Ngày nay, Học viện Quân y là một cơ sở đào tạo lớn.

Nhìn lại điểm xuất phát ấy, khoảng cách thật lớn.

Từ khoảng 20 cán bộ, giáo viên, nhân viên và những gian nhà lá ban đầu đến một hệ thống đào tạo quân y quy mô lớn.

Nhưng sự trưởng thành ấy bắt đầu từ một lớp học rất nhỏ.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về những ngày đầu của Trường Quân y sĩ Việt Nam và hình ảnh Học viện Quân y hiện nay. Nguồn: Học viện Quân y và Báo Quân đội nhân dân.

Phần 10: Đỗ Xuân Hợp và bài toán “đào tạo để cứu người”

Điều đáng nhớ nhất về Đỗ Xuân Hợp trong câu chuyện này không phải chỉ là chức vụ hiệu trưởng.

Mà là cách ông nhìn thấy mối quan hệ giữa đào tạo và sinh mạng con người.

Một người thầy thuốc giỏi có thể cứu nhiều người.

Nhưng nếu đào tạo được một thế hệ thầy thuốc giỏi, số người được cứu sẽ lớn hơn rất nhiều.

Vì vậy, ông vừa giảng dạy, vừa nghiên cứu, vừa biên soạn giáo trình.

Công việc ấy âm thầm.

Không có tiếng súng.

Không có chiến hào.

Nhưng nó góp phần tạo ra lực lượng y tế có thể đi cùng quân đội.

Đó là một dạng đóng góp rất đặc biệt trong chiến tranh.

Không trực tiếp đứng trên chiến tuyến không có nghĩa là đứng ngoài cuộc chiến.

Đối với Đỗ Xuân Hợp, chiến trường cũng hiện diện trong từng bài giảng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về hoạt động giảng dạy và đào tạo quân y. Nguồn: các tư liệu lịch sử ngành Quân y. Chỉ ảnh có chú thích xác nhận mới được coi là ảnh của Đỗ Xuân Hợp.

Phần 11: Những người thầy và những người học trò

Có lẽ hình ảnh đẹp nhất của Trường Quân y sĩ Việt Nam không phải là một tòa nhà.

Mà là mối quan hệ thầy – trò.

Người thầy truyền lại kiến thức.

Người học trò tiếp nhận.

Rồi người học trò mang kiến thức ấy đi.

Có thể đến một đơn vị bộ binh.

Một trạm phẫu thuật.

Một quân y viện.

Một chiến trường xa.

Và ở đó, người học trò lại trở thành người thầy cho một người khác.

Cứ thế, kiến thức được truyền đi.

Từ lớp học giữa rừng.

Ra chiến trường.

Từ chiến trường trở lại thành kinh nghiệm.

Rồi kinh nghiệm lại trở thành bài giảng.

Đó là cách một nền quân y trưởng thành.

Và Đỗ Xuân Hợp là một trong những người giữ vai trò quan trọng trong vòng tuần hoàn ấy.

Chú thích ảnh: Tư liệu về thầy và trò quân y trong thời kỳ kháng chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Học viện Quân y và các kho tư liệu lịch sử.

Phần 12: Từ Trường Quân y sĩ Việt Nam đến Học viện Quân y

Trường Quân y sĩ Việt Nam tồn tại với tên gọi ấy trong giai đoạn 1949–1957.

Sau đó, nhà trường lần lượt mang những tên gọi khác:

• Trường Sĩ quan Quân y: 1957–1962.

Nhưng dù tên gọi thay đổi, sợi dây lịch sử vẫn nối liền.

Từ lớp học đầu tiên năm 1949 đến Học viện Quân y hôm nay.

Từ những căn nhà tranh đến cơ sở đào tạo hiện đại.

Từ vài chục cán bộ ban đầu đến một hệ thống đào tạo lớn.

Điều không thay đổi là nhiệm vụ căn bản:

đào tạo những người làm công tác y tế cho Quân đội và phục vụ việc cứu chữa người bệnh, thương bệnh binh.

Chú thích ảnh: Tư liệu quá trình phát triển từ Trường Quân y sĩ Việt Nam đến Học viện Quân y. Nguồn: Học viện Quân y và các cơ quan báo chí, lịch sử.

Phần 13: Điều còn lại sau lớp học năm 1949

Nếu chỉ nhìn vào ngôi trường, chúng ta có thể thấy một cơ sở đào tạo.

Nhưng nếu nhìn vào những con người bước ra từ đó, chúng ta sẽ thấy một phần lịch sử của quân y Việt Nam.

Họ đã đi qua các chiến trường.

Đã gặp thương binh.

Đã làm việc trong những điều kiện khắc nghiệt.

Có người trở thành bác sĩ.

Có người trở thành cán bộ chỉ huy quân y.

Có người tiếp tục giảng dạy.

Có người hy sinh.

Và nhiều người mang những ký ức chiến trường suốt cả cuộc đời.

Trường Quân y sĩ Việt Nam vì thế không chỉ đào tạo một nghề.

Nó đào tạo một thế hệ những người hiểu rằng:

nghề của mình là cứu người trong những hoàn cảnh mà mạng sống có thể được quyết định chỉ trong vài phút.

Đó là một trách nhiệm rất lớn.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các thế hệ quân y Việt Nam làm nhiệm vụ cứu chữa thương binh trong chiến tranh. Nguồn: Bộ Quốc phòng, Báo Quân đội nhân dân và các bảo tàng lịch sử.

Lời kết: Lớp học giữa rừng và những người đi cứu người

Có những câu chuyện lịch sử bắt đầu bằng một trận đánh.

Có những câu chuyện bắt đầu bằng một người lính.

Nhưng câu chuyện này bắt đầu bằng một lớp học.

Ngày 10/3/1949, tại Tuần Lũng, những người thầy và học viên của Trường Quân y sĩ Việt Nam bắt đầu khóa đào tạo đầu tiên.

Một ngôi trường còn rất nhỏ.

Khoảng 20 cán bộ, giáo viên, nhân viên.

Những căn nhà đơn sơ.

Những tài liệu còn thiếu thốn.

Nhưng họ có một mục tiêu rất rõ:

đào tạo người cứu chữa cho quân đội.

Trong số những người thầy ấy có Đỗ Xuân Hợp.

Ông mang theo kiến thức giải phẫu, kinh nghiệm điều trị và trách nhiệm của một người thầy.

Nhưng ông cũng học từ chính chiến trường.

Ông trực tiếp gặp những thương bệnh binh.

Nhìn thấy những vết thương.

Nhận ra những vấn đề mà sách vở trước đó chưa thể trả lời đầy đủ.

Rồi ông viết.

Cuốn “Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa” ra đời trong kháng chiến, được dùng trong đào tạo và trở thành tài liệu tham khảo cho cán bộ quân y ngoài chiến trường.

Đó là một hình ảnh rất đẹp của người thầy thuốc thời chiến.

Thực tế → bài học → trang sách → người học → chiến trường → người được cứu.

Một vòng tròn của tri thức.

Và trong vòng tròn ấy, Đỗ Xuân Hợp là một mắt xích quan trọng.

Nhưng chúng ta cũng phải nhớ đến những người khác.

Giáo sư Đinh Văn Thắng – người hiệu trưởng đầu tiên.

Bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ.

Bác sĩ Đặng Đình Huấn.

Những giảng viên.

Những cán bộ phục vụ.

Những học viên khóa đầu.

Những người đã dựng trường, soạn giáo trình và học tập giữa những năm tháng đất nước còn chiến tranh.

Họ không có một giảng đường đẹp.

Nhưng họ có một nhiệm vụ lớn.

Học để cứu người.

Và sau khi học xong, họ đi.

Đi về những đơn vị.

Đi về những chiến dịch.

Đi đến những nơi có thương binh đang chờ.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, nhà trường đã đào tạo hàng trăm quân y sĩ, cung cấp lực lượng cho các chiến trường Biên giới, Tây Bắc, Điện Biên Phủ.

Nếu những người lính ngoài mặt trận giữ từng mét chiến hào, thì những người quân y giữ một thứ khác:

sự sống của người lính.

Có những người sau khi bị thương đã được đưa trở về.

Có những người tiếp tục chiến đấu.

Có những người trở lại đơn vị.

Và có thể họ không biết rằng phía sau người quân y đang cúi xuống băng bó cho mình là cả một hệ thống đào tạo bắt đầu từ một lớp học nhỏ giữa rừng.

Đó chính là giá trị của giáo dục trong chiến tranh.

Một người thầy không trực tiếp cầm súng vẫn có thể góp phần vào chiến thắng.

Bởi ông đào tạo ra những người sẽ đi đến nơi có tiếng súng.

Và một cuốn sách không có tiếng nổ vẫn có thể cứu người.

Bởi nó nằm trong tay người thầy thuốc khi một thương binh cần được cứu.

Hôm nay, khi nhìn vào Học viện Quân y, chúng ta thấy một cơ sở đào tạo lớn.

Nhưng phía sau hiện tại ấy là một lớp học nhỏ của năm 1949.

Một lớp học với những mái nhà tranh.

Những người thầy.

Những học viên.

Và một đất nước đang trong chiến tranh.

Từ nơi ấy, một truyền thống được hình thành.

Đào tạo để phục vụ.
Học để cứu người.
Nghiên cứu để giải quyết những vấn đề của chiến trường.

Đó cũng là lý do chúng ta cần kể câu chuyện về Đỗ Xuân Hợp và Trường Quân y sĩ Việt Nam.

Bởi lịch sử của một cuộc chiến không chỉ được làm nên bởi những người thắng trong các trận đánh.

Nó còn được làm nên bởi những người giữ cho đồng đội có cơ hội sống sót sau trận đánh.

Và trong số những người ấy có những người thầy đã đứng giữa rừng, trước những học viên trẻ, giảng về giải phẫu, ngoại khoa và cách cứu người.

Một trong những người thầy ấy là:

Giáo sư Đỗ Xuân Hợp.

Xin được biết ơn ông.

Xin được biết ơn những người thầy đã dựng nên Trường Quân y sĩ Việt Nam.

Xin được biết ơn những quân y sĩ đã rời lớp học để đi vào chiến trường.

Và xin được biết ơn những người đã hy sinh trong khi cứu chữa đồng đội.

Bởi khi chúng ta được sống trong hòa bình hôm nay, chúng ta không chỉ thừa hưởng thành quả của những người cầm súng.

Chúng ta còn thừa hưởng thành quả của những người cứu người.

Một lớp học giữa rừng năm 1949 đã bắt đầu như thế.
Và từ lớp học ấy, những người thầy thuốc đã đi ra chiến trường.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm ảnh tư liệu giờ học Trường Quân y sĩ Việt Nam năm 1949, chân dung Giáo sư Đỗ Xuân Hợp, tư liệu quân y thời kháng chiến và hình ảnh Học viện Quân y ngày nay. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Học viện Quân y, Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu lịch sử. Ảnh bối cảnh được chú thích riêng, không gán nhân vật nếu nguồn gốc không xác nhận.