Đoàn xã Pu Sam Cáp (428)

Anh Nguyễn Như Trang sinh năm 1927 trong một gia đình nhà giáo ở làng Nam Nhạc, thôn Vĩnh Mộ, xã Cao Xá, Lâm Thao, Phú Thọ. Cha anh là cụ giáo Nguyễn Như Hoàn, đã từng được giải nhất thơ Ngụ ngôn của Hội Khai trí Tiến đức từ trước tháng Tám năm 1945. Anh là hậu duệ thứ 15 của Thám hoa, Tướng công Nguyễn Như Thức, cụ thủy tổ của dòng họ Nguyễn làng Nam Nhạc. Sớm được cha mẹ cho ăn học ở trường Thăng Long đúng vào thời kỳ sôi nổi của Mặt trận Dân chủ Đông Dương, lòng yêu nước thương nòi trong anh đã được bồi đắp từ những bài giảng của các thầy giáo Đặng Thai Mai, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Minh Giám.

Tháng Tám năm 1945, sau khi tham gia giành chính quyền ở Mỹ Hào, Hưng Yên, nơi cha mẹ anh đang sinh sống, anh trở lại Thủ đô Hà Nội, gia nhập Vệ quốc đoàn. Có bản lĩnh vững vàng, có học thức, lại giỏi thơ và nhạc, hè năm 1946, anh được tổ chức cho đi dạy học kỹ thuật quân sự ở trường quân chính của Vệ quốc đoàn, đào tạo cán bộ cấp Tiểu đội. Anh đã sớm trưởng thành trong cuộc chiến đấu quyết liệt để bảo vệ chế độ dân chủ nhân dân và được kết nạp Đảng năm 1946.

Tháng 11 năm 1946, Thủ đô Hà Nội gấp rút chuẩn bị mọi mặt chống thực Pháp xâm lược. Năm Tiểu đoàn Vệ quốc đoàn được bố trí ở ba Liên khu trong nội thành. Riêng trung đội do Anh làm Trung đội trưởng có nhiệm vụ bảo vệ một số cán bộ của Khu XI đóng ở khu Lò Lợn. Ông Nguyễn Hoàng Sâm, tiểu đội trưởng của Trung đội này, hiện ở Trích Sài, quận Tây Hồ, Hà Nội, kể lại: “Lúc đó, cán bộ Mặt trận Khu XI có anh Trần Độ và một số người nữa, mượn nhà dân ở khu Lò Lợn, giáp Nhà máy Xay Lương Yên. Chúng tôi canh gác, bảo vệ các anh. Ngày 16 tháng 12 năm 1946, Lễ Quyết tử được tổ chức rất linh thiêng trong tâm trí chiến sĩ đội Quyết tử. Đêm 19/12/1946, chúng tôi đánh địch ở đê Stai Quai, rồi vào ngã ba Lò Đúc - Yec-xanh. Ở đây, các bao đựng đường cũng được người dân mang ra đắp ụ, nên khi tôi chiến đấu bị dính cả đường vào cánh tay. Chiến đấu được ít hôm, thì Trung đội sáp nhập với Tiểu đoàn 212 Vệ quốc đoàn”. Tiểu đoàn có ba đại đội 14, 15, 16 do đồng chí Quang Tuần làm Tiểu đoàn trưởng, Bùi Cúc là Tiểu đoàn phó, Văn Tân là Chính trị viên. Anh Trang trở thành Đại đội trưởng một Đại đội của Tiểu đoàn. Những cuộc chiến đấu quyết liệt đã diễn ra ở các vị trí Ô Cầu Dền, phố Huế - Viện Paxteur, Ngã năm Lò Đúc - Hàm Long - Lê Văn Hưu - Phan Chu Trinh, Nhà máy Rượu Hà Nội, ô Đông Mác - Cảng Phà Đen. Anh đã cùng đồng đội tiêu diệt địch và xe cơ giới ở Mặt trận Liên khu II. Ông Lê Hùng Lâm, chiến sĩ của Đại đội 16 đã kể về những ngày chiến đấu ác liệt ở Liên khu II dưới sự chỉ huy của Anh - Đại đội trưởng Nguyễn Như Trang trong bài hồi ký “Từ Hà Nội đi Tây Tiến”: “Chiến lũy Hòa Mã cản địch từ phố Huế vào rất có hiệu quả. Xe tăng địch đến góc phố phải dừng lại. Tôi được phân công ra bắn giữa ụ đất. Bắn xong mỗi phát lại phải lao khẩu khai hậu vào trong nhà để anh em thông nòng. Ở Ô Cầu Dền, địch cũng bị chặn đánh rất lâu. Chúng không qua được chiến lũy, phải đánh vòng qua Việt Nam học xá xuống chợ Mơ rồi đánh ngược lên. Sau Tết, đại đội tôi đánh chặn địch ở Nam Dư Thượng - Nam Dư Hạ. Biết đơn vị mình đang bí mật chọn người đi Tây tiến, tôi tìm gặp anh Như Trang xin đi. Chúng tôi để Hà Nội lại sau lưng. Tây Tiến!” [1]. Ông Nguyễn Hoàng Sâm, lúc đó cũng thuộc Đại đội 16 kể rõ hơn: “Chúng tôi được lệnh bí mật tập trung quân ở gần sân bay Bạch Mai, xốc lại lực lượng, nhằm thị xã Hà Đông tiến quân. Đến nơi, cầu bắc qua sông Nhuệ không còn, chúng tôi phải xuống mảng tre qua sông để vào trong thị xã, theo đường số 6 mà đi”. Cuộc chiến đấu một mất một còn ở mặt trận Hà Nội đã tôi luyện bản lĩnh kiên cường của người Đại đội trưởng xuất sắc. Anh được kết nạp Đảng.