Độc đáo X42 -Tuyến ống xăng dầu đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam

Cách mạng không ngừng phát triển, chiến trường ngày càng đánh lớn, để đảm bảo công tác chi viện cho chiến trường lớn miền Nam, sau Hội nghị chính trị đặc biệt tháng 3/1964, Trung ương Đảng chỉ thị hơn bao giờ hết hậu phương phải dồn sức cho tiền tuyến lớn miền Nam, tuyến 559 chuyển sang phương thức vận tải cơ giới. Từ đây tuyến được trang bị hàng nghìn phương tiện xe cơ giới các loại.

Vào thời điểm này trên Trường Sơn, bộ đội xăng dầu đã thiết lập được một số kho xăng Q và kho bể có sức chứa nhỏ. Tuy nhiên công tác bảo đảm chưa đáp ứng được nhu cầu. Trước hết là do mạng lưới đường, cầu dành cho xe cơ giới mới được xây dựng gấp, chất lượng đường xấu khiến cho việc tiêu thụ xăng dầu của xe quá cao. Mặt khác việc vận chuyển xăng dầu từ hậu phương vào rất khó khăn do phải qua địa hình phức tạp của dãy Trường Sơn đồng thời Mỹ Ngụy đánh phá ngăn chặn rất ác liệt. Chúng áp dụng chiến thuật chặn đứt giao thông ở các trọng điểm hòng bóp nghẹt các điểm “yếu hầu” trên đường chi viện.

Bộ đội xăng dầu vần xăng qua suối.

Vào năm 1967 tình hình thực sự trở nên căng thẳng, khi đó Đoàn 559 đã có hơn 2.000 xe vận tải nhưng do thiếu xăng dầu nên chỉ sử dụng được 50 - 60% thậm chí có thời điểm chỉ đảm bảo được 20-30% số xe hoạt động. Trong khó khăn nhiều sáng kiến đã được ra đời. Ta đã lợi dụng dòng chảy của sông suối để vận chuyển xăng dầu nhưng hiệu quả không cao do quân địch phát hiện đã ngay lập tức biến nơi đó thành những dòng sông lửa. Khắc phục điều này, bộ đội ta đã tận dụng mọi thứ là ống như: ống cao su, ống nước, hàn tôn thành ống và thậm chí cả ống bương nối lại thành một tuyến đường ống để bơm xăng từ chân đèo lên đến đỉnh, từ đỉnh xăng sẽ theo đường ống xuống chân đèo.

Cuộc Tổng Tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân của quân và dân ta ở miền Nam đã chuyển sang đợt 3 đòi hỏi sự chi viện hết sức khẩn trương. Để đáp ứng được yêu cầu của chiến trường, hậu phương lớn đã quyết tâm bằng mọi giá phải đưa xăng dầu vượt Trường Sơn. Trước tình hình cấp bách đã dẫn tới ý tưởng phải tìm một con đường khác để vận chuyển xăng dầu liên tục, thường xuyên và an toàn hơn, có hiệu quả hơn. Theo lời kể của Đại tá Nguyễn Việt Phương người đầu tiên nghĩ đến việc sử dụng hệ thống xăng dầu trên chiến trường chính là Đại tướng Võ Nguyên Giáp[1]. Trong một lần đi làm việc tại Liên Xô, ông đã được Liên Xô viện trợ cho 2 bộ đường ống xăng dầu dã chiến.

Bộ đường ống dã chiến của Hồng quân Liên Xô là bộ đường ống trang bị cho cấp chiến dịch chỉ sử dụng từ 7 - 10 ngày là tháo dỡ, nếu ta dùng tuyến đường ống này cho vận tải chiến lược, tuyến ống có thể phải tồn tại suốt thời gian còn lại của cuộc chiến tranh. Dùng tuyến ống vận tải chiến dịch để phục cho vận tải chiến lược đây được coi là một chủ trương hết sức táo bạo.

Việc Quân ủy Trung ương thông qua chủ trương cho phép sử dụng đường ống dã chiến để đưa xăng dầu vào Trường Sơn đã đánh dấu sự ra đời của một phương thức vận chuyển mới - vận chuyển xăng dầu bằng đường ống.

Đoạn ống dẫn xăng dầu đầu tiên do cán bộ, chiến sĩ, công nhân Công trường 18 thi công, lắp đặt qua “tam giác lửa” Vinh - Nam Đàn -Linh Cảm trưng bày tại Bảo tàng Hậu cần – Kỹ thuật. 

Ngày 12/4/1968, Tổng cục Hậu cần cho thành lập một đơn vị mang tên Công trường Thủy lợi 1 với 34 chiến sỹ được huấn luyện cấp tốc về kỹ thuật đường ống. Đến ngày 29/4, Công trường Thủy lợi 1 được điều về Nghệ An mang tên Công trường 18 với nhiệm vụ chuyên trách việc xây dựng hệ thống ống dẫn xăng dầu đầu tiên tại tuyến lửa Quân khu 4. Đại tá Mai Trọng Phước, Cục trưởng Cục Xăng dầu/TCHC đảm nhiệm thi công tuyến ống xăng dầu trên địa bàn Quân khu 4; trước tiên là xây dựng tuyến đường ống vượt qua vùng “Tam giác lửa Vinh - Nam Đàn - Linh Cảm”, dài 42km từ Nam Thanh (Nam Đàn, Nghệ An) vào Nga Lộc (Can Lộc, Đức Thọ, Hà Tĩnh) Trước mắt Công trường 18 xây dựng tuyến đường ống xăng dầu vượt qua tam giác lửa: Vinh - Nam Đàn - Linh Cảm được đặt tên là Công trình X42. Khi giao nhiệm vụ cho công trường 18, lãnh đạo Tổng cục Hậu cần có một câu căn dặn nổi tiếng: “Nếu cần dát vàng vào để cho các đồng chí làm tuyến ống xăng dầu này thì Tổng cục cũng không tiếc”[2].

Đêm ngày 12/6/1968, toàn bộ lực lượng của Công trường 18 rời Hà Nội hành quân vào Khu 4. Cuộc hành quân cấp tốc hơn 400 người, trong đó có hơn 200 cán bộ, công nhân của Bộ Công nghiệp nhẹ, Bộ Thủy lợi, Công ty gang thép Thái Nguyên, công nhân xây dựng khu Nam Hà Nội vào tuyến lửa an toàn, đúng thời gian quy định. 14 giờ ngày 20/6/1968, tại xã Nam Đông (Nam Đàn, Nghệ An), Đảng ủy, Chỉ huy Công trường 18 tổ chức cuộc họp. Tham dự cuộc họp có đồng chí Phan Tử Quang, đại diện cho Đảng ủy và Thủ trưởng Cục Xăng dầu trực tiếp chỉ đạo. Theo chủ trương, việc thi công sẽ có chuyên gia Liên Xô trực tiếp giúp đỡ ta về mặt kỹ thuật; song khi đường ống đã được đưa vào thì cuối cùng có tin: “Vì điều kiện đặc biệt, các chuyên gia không vào được”. Thực tế này đặt ra cho lãnh đạo, Chỉ huy Công trường 18 hàng loạt những khó khăn, thách thức. Đây là công trình kỹ thuật đầu tiên về đường ống xăng dầu mà lực lượng thi công thực tế chỉ có một số cán bộ kỹ thuật theo học ở nước ngoài và trên hai mươi sinh viên mới tốt nghiệp các trường đại học, số còn lại chưa từng làm quen với đường ống. Trong bối cảnh đó việc phải biến tuyến đường ống dã chiến thành tuyến đường ống cố định và bán cố định đồng thời phải tiếp cận với một phương thức vận tải tiên tiến trong điều kiện vừa triển khai vừa phải tự bảo vệ mình trước sự đánh phá ác liệt của kẻ thù đó thực sự là cuộc đấu trí của bộ đội đường ống.

Với những lý do trên, nhiều ý kiến cho rằng trước mắt phải tổ chức một lực lượng thi công thí điểm vượt sông rồi tổ chức rút kinh nghiệm, sau đó mới triển khai xây dựng. Tuy nhiên, qua thảo luận, Đảng ủy, Chỉ huy Công trường 18 xác định: Không có chuyên gia, ta vẫn làm, vừa làm vừa học tập, vừa rút kinh nghiệm. Trong suốt quá trình chỉ đạo thi công, Đại tá mai Trọng Phước đã sử dụng Địa bàn 5 tác dụng được trang bị để xác định phương hướng trên bản đồ, đo góc mục tiêu, đo góc phương vị trên bản đồ, tính độ dốc, định hướng bản đồ, bản vẽ, sơ đồ.

Với khẩu hiệu “Xe là vũ khí, mặt đường là trận địa, lái xe là dũng sĩ, hàng tới đích an toàn, đúng hạn là chiến công”, đúng 18 giờ ngày 22/6/1968, tại bến đò Vạn Rút, bên dòng sông Lam cách trọng điểm Rú Trét 500m, Công trường 18 triển khai đội hình thi công. Toàn công trường ra quân với khí thế thi đua sôi nổi và hết sức khẩn trương, các khâu đào tuyến, rải ống tiến hành theo đúng yêu cầu kỹ thuật.

Trên tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn, bộ đội đường ống thường dùng tuyến ống thường dùng “lạnh lưng” để chỉ các trọng điểm B52 đánh phá mà đường ống phải đi qua. Cuộc đấu trí giữa lực lượng thi công đường ống với máy bay Mỹ để làm tuyến tránh trên tọa độ lửa diễn ra hết sức quyết liệt và gay go. Mỗi một ngày 2 trận B52, nhưng địch phá ta vẫn quyết làm, các cán bộ chiến sỹ đường ống vẫn anh dũng bám trận địa thi công. Địa hình bị chia cắt bởi các sông núi chắn ngang khiến tuyến liên tục phải lên đèo xuống vực. Hầu hết không thể dùng ô tô vận chuyển ống mà phải dùng đến đôi vai của người chiến sỹ.

Bất chấp mọi gian khổ, khó khăn cuối cùng những dốc núi cao dựng đứng cũng phải khuất phục trước dũng khí, trí thông minh của cán bộ, chiến sỹ đường ống Trường Sơn.

Phát hiện ra việc ta triển khai xây dựng tuyến ống xăng dầu vượt Trường Sơn, địch tăng cường đánh phá suốt dọc tuyến ta thi công, địch không chỉ rải thảm bằng B52 mà còn dùng mọi phương tiện, mọi thủ đoạn để ngăn chặn, cường kích, đánh bổ nhào, ném bom tọa độ, thả bom lá, bom tai hồng, dọc theo tuyến của bộ đội ta. Bằng những dụng cụ thô sơ và không có bất cứ một thiết bị bảo vệ an toàn, bộ đội đường ống vẫn lao vào dập lửa, cứu tuyến vì thế tổn thất, hi sinh là không thể tránh khỏi.

Sau 45 ngày đêm, toàn bộ đường ống dài 42km đã hoàn thành. Sau khi bơm nước vào ống để thử áp suất, đến ngày 10/8/1968, xăng đã được đưa vào ống, dòng xăng đầu tiên dẫn bằng đường ống 2 đã chảy từ Kho Nam Thanh tới kho Nga Lộc an toàn (đoạn này được mang mật danh X42). Đó là kết quả đầu tiên của hệ thống đường ống khổng lồ Bắc - Nam

Xăng dầu là chìa khóa của chìa khóa thắng lợi, không có xăng thì không có vận tải cơ giới, không có vận tải cơ giới thì chiến trường không đánh liên tục và đánh lớn được. Bởi thế những con người này không chỉ đảm bảo thi công mà việc giữ vững liên tục, thông suốt của tuyến ống trong mọi tình huống được xác định như giữ mạch máu của cơ thể.

Công trình này đã đánh dấu một bước ngoặt lớn, thành công của công trình X42 đánh dấu bước phát triển mới của công tác bảo đảm xăng dầu trên quy mô lớn, hiện đại trong vận tải chiến lược; mở ra triển vọng hết sức vẻ vang trên con đường tiến lên là chủ khoa học kỹ thuật hiện đại của bộ đội xăng dầu. Đây cũng là biểu hiện của tinh thần cách mạng tiến công, tinh thần tự lực tự cường và sự vận dụng sáng tạo quan điểm chiến tranh nhân dân của Đảng trong ngành Xăng dầu. Để ghi nhận chiến công đầu xây dựng X42, năm 1969 Công trường 18 đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Nhất./.