Dốc lòng cho cuộc kháng chiến.
Năm 1947, Đường Lâm bị giặc Pháp chiếm đóng, Cụ Phan Kế Toại cùng gia đình tản cư lên Thanh Lũng, thuộc Sơn Tây. Với tầm nhìn xa, trông rộng và chủ trương thực hiện đoàn kết, phát huy sức mạnh của toàn dân cho cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời các nhân sĩ, trí thức yêu nước tham gia Mặt trận Liên Việt và bộ máy nhà nước. Giữa năm 1947, nhận được thư tay của Chủ tịch gửi người mang đến, Cụ Phan Kế Toại vô cùng cảm kích, đã khăn gói lên đường đến Việt Bắc trước chiến dịch Thu đông mở màn, sau đó, cụ nhậm chức Uỷ viên Hội đồng Quốc phòng tối cao nước Việt Nam DCCH. Đến nay, hoạ sĩ Phan Kế An vẫn lưu giữ được bản sao sắc lệnh số 206 ngày 19/8/1948 của Chủ tịch nước về việc thành lập Hội đồng quốc phòng tối cao do Người làm Chủ tịch hội đồng; ông Lê Văn Hiến làm phó chủ tịch; ông Phan Kế Toại - quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, ông Phan Anh, Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, ông Tạ Quang Bửu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng làm uỷ viên.
Các thành viên Hội đồng Chính phủ kháng chiến ở Việt Bắc, năm 1951.
Trong ảnh, hàng ngồi từ trái qua phải: Linh mục Phạm Bá Trực, cụ Phan Kế Toại, Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ Tôn Đức Thắng, đồng chí Hoàng Đạo Thúy.
(Ảnh tư liệu BTLSQG)
Được vị Chủ tịch nước khơi đúng mạch nguồn, với lòng yêu nước, tận tuỵ trong công tác, cụ Phan Kế Toại đã dốc sức cùng Hội đồng Quốc phòng nghiên cứu kế hoạch kháng chiến toàn diện để đệ trình Chính phủ phê duyệt. Đến nay, ngôi nhà ở Đường Lâm còn rất nhiều kỷ vật của cụ trong những năm ở rừng Việt Bắc và những bức ảnh quý chụp trên chiến khu được trang trọng trưng bày như là bảo tàng của gia tộc họ Phan ở làng cổ.
Phó thủ tướng Phan Kế Toại nói chuyện với nữ anh hùng Nguyễn Thị Khương tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua lần thứ Hai, năm 1958. (Ảnh tư liệu BTLSQG)
Năm 1955, trở về thủ đô Hà Nội thân yêu, cụ được giao làm uỷ viên Đoàn chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, làm việc cùng với các nhân sĩ trí thức Hà Nội như bác sĩ Trần Văn Lai, bác sĩ Phạm Khắc Quảng…Ngày 20/9/1955, Cụ được giao trọng trách Phó thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ suốt hai nhiệm kỳ 1955-1958; 1958-1961. Và Cụ tiếp tục giữ chức vụ Phó Thủ tướng thêm 2 nhiệm kỳ nữa cho đến khi qua đời năm 1973. Giữ đức thanh liêm, Cụ trả lại ngôi nhà rất rộng của Nhà nước phân phối cho, xin đổi ngôi nhà khác bé hơn. Là Phó Thủ tướng, tiêu chuẩn của cụ được đi một chiếc xe to, nhưng thấy lãng phí, cụ lại xin đổi sang một chiếc xe khác nhỏ hơn.
Cụ mất ngày 26-6-1973 trong niềm thương tiếc của mọi người. Trong ngôi nhà cổ của dòng họ, con cháu vẫn như thấy bóng dáng Cụ qua những kỷ vật thân quen. Người dân Đường Lâm nhắc về Cụ với tình cảm đầy trìu mến, tự hào với cái tên dung dị thường nhật: Cụ Toại.
Ghi nhận công lao của cụ đóng góp cho cách mạng, ngày 24-8-2009, Cụ Phan Kế Toại được Nhà nước Việt Nam truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.
