ĐÔI BÀN TAY GIỮ LẠI SỰ SỐNG GIỮA MÙA LỬA ĐẠN

Có những người đi qua chiến tranh bằng một khẩu súng.

Có những người đi qua chiến tranh bằng một lá cờ.

Có những người nằm lại giữa chiến trường với một tư thế của người chiến sĩ.

Nhưng cũng có những người bước vào chiến tranh với một đôi bàn tay không mang theo vũ khí.

Đôi bàn tay ấy cầm kim.

Cầm dao mổ.

Cầm từng mạch máu đang chảy.

Cầm lấy sự sống của những người đồng đội đang đứng giữa ranh giới mong manh của sống và chết.

Trong những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh ở miền Tây Nam Bộ, có một người phụ nữ như thế.

Bà là Phạm Thị Minh Lý, tên thường gọi Mười Hoa.

Sinh năm 1936 tại ấp Phụng An, xã An Mỹ, huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng, bà lớn lên trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Mười Hoa đến với cách mạng từ khi tuổi đời còn rất nhỏ, ban đầu làm công tác cứu thương, rồi trở thành y tá, người trực tiếp chăm sóc và cứu chữa thương bệnh binh.

Nhưng nếu chỉ gọi bà là một nữ quân y thì có lẽ vẫn chưa đủ.

Bởi trong cuộc đời ấy, người ta có thể nhìn thấy cùng lúc ba hình ảnh:

Một cô gái tuổi thiếu niên bước vào quân ngũ.

Một người thầy thuốc giữa chiến trường.

Và một người phụ nữ nhiều lần đứng trước bệnh tật, thương tích nhưng vẫn trở lại nơi những người khác đang cần mình.

Năm 1950.

Phạm Thị Minh Lý mới mười bốn tuổi.

Ở tuổi mà một cô gái bình thường vẫn còn đang ngồi trên ghế nhà trường, cô gái quê Kế Sách đã tìm cách được vào bộ đội bằng việc khai thêm tuổi.

Công việc đầu tiên là cứu thương.

Những vết thương chiến tranh nhanh chóng trở thành bài học đầu tiên của cuộc đời.

Máu.

Băng bó.

Tiếng rên đau.

Những người lính vừa còn chiến đấu trên trận địa đã có thể trở thành thương binh chỉ sau một loạt đạn.

Những người được đưa về tuyến sau có khi chỉ còn lại một cơ hội rất mong manh.

Trong hoàn cảnh thiếu thốn đủ thứ, người làm công tác cứu thương không thể chỉ biết thương xót.

Phải biết cách cứu người.

Phải biết cách giữ bình tĩnh.

Phải biết cách làm việc khi tiếng súng vẫn còn vọng lại phía trước.

Và chính từ những năm tháng ấy, trong Mười Hoa dần hình thành một ước nguyện rất giản dị:

Nếu không thể ngăn chiến tranh, ít nhất phải cố giữ lại sự sống cho những người đi qua chiến tranh.

Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, đất nước tạm thời chia cắt.

Nhiều cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc.

Nhưng Phạm Thị Minh Lý ở lại miền Nam.

Từ năm 1954 đến năm 1959, bà hoạt động bí mật, chăm sóc sức khỏe cho cán bộ Tỉnh ủy và Khu ủy hoạt động trên địa bàn Sóc Trăng.

Đó là những năm tháng mà việc chăm sóc một người bị thương không đơn giản chỉ là công việc chuyên môn.

Một thương binh có thể là một cán bộ đang bị địch truy lùng.

Một căn bệnh có thể làm lộ tung tích của cả một cơ sở.

Một người bị thương cần được đưa đi điều trị nhưng mỗi con đường đều có thể có mật thám.

Người quân y lúc ấy phải vừa biết chữa bệnh, vừa biết giữ bí mật.

Vừa biết tìm thuốc, vừa biết tìm đường.

Vừa cứu người, vừa bảo vệ người.

Mười Hoa đã làm công việc ấy trong nhiều năm.

Có những lần chính bà cũng bị thương nặng.

Nhưng những vết thương không khiến bà rời khỏi chiến trường.

Ngày 10 tháng 1 năm 1959, Tỉnh ủy Sóc Trăng quyết định đưa Phạm Thị Minh Lý đi huấn luyện một lớp cứu thương cho bộ đội.

Đó là bước chuyển quan trọng.

Từ một nữ cứu thương, bà bắt đầu được đào tạo bài bản hơn để có thể đảm nhận những nhiệm vụ khó khăn hơn.

Chiến trường cần những người có chuyên môn.

Nhưng chiến trường cũng cần những người dám làm việc trong điều kiện mà chuyên môn không có đủ công cụ để phát huy.

Thuốc men thiếu.

Dụng cụ thiếu.

Điều kiện phẫu thuật gần như không có.

Những vết thương lại ngày một phức tạp.

Trong hoàn cảnh ấy, Mười Hoa phải tự học, tự tìm tòi, tận dụng những gì có thể tìm được để cứu thương binh.

Ngày 17 tháng 10 năm 1959, bà được kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam.

Một dấu mốc mới trong cuộc đời người nữ quân y.

Nhưng cùng lúc đó, chiến trường cũng đang bước vào một giai đoạn khốc liệt hơn.

Ngày 19 tháng 5 năm 1960, Phạm Thị Minh Lý được phân công làm Phó ban Quân Dân y tỉnh Sóc Trăng.

Công việc lúc này không chỉ là chữa thương cho bộ đội.

Bà còn phải tham gia huấn luyện cứu thương, tổ chức công tác quân y, chuẩn bị lực lượng phục vụ chiến đấu.

Ở những vùng căn cứ, người dân cũng tìm đến.

Một phụ nữ sinh khó.

Một đứa trẻ đau ốm.

Một người dân bị tai nạn.

Một chiến sĩ bị thương.

Tất cả đều cần người thầy thuốc.

Và Mười Hoa trở thành một trong những người đảm nhận công việc ấy.

Đôi khi chiến trường không phân biệt đâu là bệnh viện, đâu là trận địa.

Người thầy thuốc phải tự tìm cách biến một góc rừng thành bệnh xá.

Một căn chòi thành nơi cấp cứu.

Một bờ kênh thành phòng mổ tạm thời.

Một khoảng đất kín đáo thành nơi giành giật sự sống.

Từ năm 1962 đến năm 1964, Mười Hoa học lớp bổ túc y sĩ ngoại khoa của Miền.

Sau khi trở về, bà làm Phó ban Quân Dân y kiêm Bệnh xá trưởng, Đội trưởng Đội phẫu thuật.

Đó là lúc đôi bàn tay của bà thực sự bước vào một trận chiến khác.

Không có tiếng hô xung phong.

Không có đội hình tiến công.

Không có tiếng súng trong tay.

Nhưng từng ca phẫu thuật lại là một cuộc chiến.

Đối thủ là mất máu.

Là nhiễm trùng.

Là sốc.

Là những mảnh đạn nằm sâu trong cơ thể.

Và thời gian.

Chậm một phút có thể mất một mạng người.

Sai một thao tác có thể khiến một thương binh mất đi cơ hội trở lại đơn vị.

Bởi vậy, người thầy thuốc chiến trường phải có một thứ bản lĩnh rất khác.

Bình tĩnh giữa hỗn loạn.

Chính xác giữa thiếu thốn.

Và quyết đoán khi sự sống chỉ còn tính bằng từng phút.

Nhưng rồi một thử thách khác xuất hiện.

Mười Hoa mắc bệnh nặng.

Trong những năm 1964–1966, bà nghi mình mắc bệnh ung thư.

Đối với một người bình thường, đó có thể là một cú đánh rất lớn.

Đối với một người đang sống giữa chiến tranh, nó còn khó khăn hơn.

Bởi bệnh tật không chỉ là nỗi đau của cơ thể.

Nó còn có thể đồng nghĩa với việc phải rời khỏi vị trí chiến đấu.

Rời khỏi bệnh xá.

Rời khỏi những người thương binh đang cần cứu chữa.

Mười Hoa được giữ lại điều trị tại bệnh viện Trung ương Cục.

Nhưng thay vì chỉ nằm chờ bệnh tật qua đi, bà tranh thủ học thêm chuyên môn, thực tập và tham gia đội phẫu thuật dã chiến.

Chính trong quá trình ấy, bà tự tìm tòi cách điều trị căn bệnh của mình.

Bằng nghị lực phi thường, bà vượt qua bệnh tật.

Nhưng cơ thể đã phải trải qua bảy lần phẫu thuật.

Bảy lần.

Bảy lần cơ thể phải chịu đựng những đau đớn của dao kéo.

Bảy lần đứng trước nguy cơ không thể trở lại.

Vậy mà sau tất cả, Mười Hoa vẫn trở về.

Không phải trở về với một cuộc sống an nhàn.

Mà trở về chiến trường.

Ngày 19 tháng 5 năm 1966.

Phạm Thị Minh Lý trở lại Sóc Trăng.

Bà nhận nhiệm vụ Phó Chủ nhiệm Hậu cần kiêm Phó Chủ nhiệm Quân y, Đảng ủy viên Hậu cần.

Chiến trường ngày càng ác liệt.

Mười Hoa được giao làm Bệnh xá trưởng và Đội trưởng Đội phẫu thuật tiền phương.

Đội phẫu thuật tiền phương có nghĩa là phải đến gần chiến trường hơn.

Không phải đợi thương binh được đưa về thật xa.

Mà phải tìm cách đến gần nơi có người bị thương.

Gần tiếng súng hơn.

Gần bom đạn hơn.

Gần cái chết hơn.

Và cũng gần với sự sống hơn.

Trong thời gian này, Mười Hoa còn tham gia 14 đề tài nghiên cứu khoa học, nhiều sáng kiến được áp dụng hiệu quả vào điều trị.

Giữa một cuộc chiến mà người ta thường nghĩ đến súng đạn, những nghiên cứu y khoa ấy có thể nghe rất lặng lẽ.

Nhưng chính sự lặng lẽ ấy đã giữ lại nhiều sinh mạng.

Một mạch máu được nối lại.

Một vết thương được khâu đúng cách.

Một người lính được cứu khỏi nhiễm trùng.

Một người dân được chữa khỏi bệnh.

Mỗi sự sống được giữ lại đều là một chiến thắng.

Trong điều kiện chiến trường thiếu thốn, những sáng kiến của Mười Hoa trở thành những câu chuyện đặc biệt.

Khi không có chỉ phẫu thuật phù hợp, bà từng dùng sợi tóc để khâu mạch máu cho thương binh.

Khi thiếu dịch truyền, nước dừa được tận dụng trong những tình huống cấp cứu.

Có những ca phẫu thuật phải thực hiện trong điều kiện vô cùng sơ sài, thậm chí ngay gần bờ kênh, không có đầy đủ thuốc mê, thuốc tê và máy móc hiện đại.

Người thầy thuốc lúc ấy không có quyền chờ một điều kiện hoàn hảo.

Bởi chiến trường không bao giờ chờ.

Thương binh cũng không chờ.

Sự sống càng không chờ.

Năm 1969, Mười Hoa được bổ nhiệm làm Phó Chủ nhiệm Hậu cần kiêm Chủ nhiệm Quân y tỉnh.

Trách nhiệm lớn hơn.

Nhưng chiến trường cũng khắc nghiệt hơn.

Năm 1970, bà được quyết định cử đi học bác sĩ trong ba năm.

Đó là cơ hội để người nữ y sĩ nâng cao trình độ chuyên môn.

Nhưng chiến trường Sóc Trăng vẫn cần bà.

Tháng 2 năm 1972, bà nhận quyết định trở về phục vụ tại Sóc Trăng.

Một người có thể đã chọn con đường học tập lâu dài hơn.

Nhưng cuối cùng, bà vẫn trở lại nơi tiếng súng đang vang lên.

Có một hình ảnh về Mười Hoa được những người từng chiến đấu cùng bà nhớ mãi.

Đó là cảm giác yên tâm của người lính khi biết phía sau mình có một người thầy thuốc đủ bản lĩnh.

Trên chiến trường, sự tự tin ấy có ý nghĩa rất lớn.

Một người lính bị thương vẫn có thể tiếp tục chiến đấu nếu biết rằng vết thương có cơ hội được cứu chữa.

Một đơn vị có thể giữ vững trận địa lâu hơn khi có quân y bám sát.

Một người chiến sĩ có thể tiến lên phía trước khi biết rằng phía sau vẫn còn những đôi bàn tay đang chờ để giành lại sự sống.

Vì vậy, Mười Hoa được biết đến với hình ảnh một “bác sĩ mát tay”.

Nơi nào có trận đánh, nơi đó có thể xuất hiện người nữ quân y ấy.

Nơi nào có thương binh nặng, nơi đó có đôi bàn tay của bà.

Nhưng đằng sau đôi bàn tay ấy là một cơ thể đầy thương tích.

Bốn lần bị thương.

Bảy lần phẫu thuật được Địa chí Sóc Trăng ghi nhận.

Những tư liệu khác còn ghi nhận bà trải qua nhiều lần phẫu thuật ổ bụng và chân.

Chiến tranh để lại trên cơ thể người phụ nữ ấy những dấu vết mà thời gian không thể xóa.

Nhưng điều kỳ lạ là những vết thương ấy không trở thành lý do để bà dừng lại.

Mỗi lần đứng dậy sau một cuộc phẫu thuật, bà lại trở về với công việc.

Mỗi lần cơ thể đau đớn, bà lại nghĩ đến những người đang đau đớn hơn.

Có lẽ đó chính là cách Mười Hoa chiến thắng chính mình.

Không phải chiến thắng bằng sức mạnh của cơ thể.

Mà bằng sức mạnh của ý chí.

Sau ngày đất nước thống nhất, chiến tranh kết thúc.

Những người lính trở về.

Những bệnh xá dã chiến dần lùi vào ký ức.

Nhưng cuộc đời Mười Hoa không dừng lại.

Bà tiếp tục công tác trong ngành quân y, được đào tạo bác sĩ quân y tại Hà Nội, sau đó trở về công tác tại tỉnh Hậu Giang.

Bà lần lượt giữ các chức vụ trong công tác hậu cần và quân y, sau đó được phong quân hàm Đại tá.

Năm 1992, khi tỉnh Sóc Trăng được tái lập, bà chuyển sang công tác tại Hội Chữ thập đỏ tỉnh Sóc Trăng.

Một người từng cứu thương binh giữa chiến trường nay tiếp tục cứu giúp những phận đời khó khăn trong thời bình.

Những đôi tay từng cầm dao mổ giờ tham gia vận động hiến máu.

Những năm tháng từng chạy giữa bom đạn giờ được nối dài bằng những chương trình hỗ trợ người nghèo, xây dựng nhà ở, cấp xe lăn, hỗ trợ viện phí và giúp đỡ những đồng đội còn khó khăn.

Chiến tranh đã kết thúc.

Nhưng tinh thần cứu người thì chưa bao giờ kết thúc.

Có một điều rất đẹp trong cuộc đời Mười Hoa.

Đó là sự tiếp nối.

Trong chiến tranh, bà cứu những người đang đứng trước cái chết.

Sau chiến tranh, bà giúp những người đang đứng trước khó khăn.

Ngày trước, bà tìm cách giữ lại một mạng sống giữa tiếng bom.

Ngày sau, bà tìm cách giúp một gia đình có thêm một mái nhà.

Ngày trước, bà khâu một mạch máu.

Ngày sau, bà góp phần vận động những giọt máu nhân đạo.

Ngày trước, bà chạy về phía trận địa.

Ngày sau, bà đi về phía những vùng quê nghèo.

Không có khoảng cách giữa hai con người ấy.

Chỉ có một sợi dây xuyên suốt:

sống để cống hiến và giúp đỡ người khác.

Năm 2012, Phạm Thị Minh Lý được phong tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân.

Năm 2013, bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trước đó và trong suốt quá trình công tác, bà được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Quân công, Huân chương Chiến công, Huân chương Kháng chiến, Huân chương Lao động, Huân chương Độc lập và nhiều bằng khen, huy hiệu khác.

Những phần thưởng ấy có thể được xếp ngay ngắn trong một căn phòng.

Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất của người thầy thuốc không nằm trên tường.

Nó nằm trong ký ức của những người từng được cứu sống.

Những người lính từng trở về từ ranh giới sinh tử.

Những gia đình từng có người thân được bà cứu chữa.

Những người dân từng được giúp đỡ khi cuộc sống còn khó khăn.

Phạm Thị Minh Lý qua đời năm 2022.

Một cuộc đời dài đã đi qua.

Nhưng điều đáng nhớ không phải là số tuổi.

Mà là khoảng thời gian từ năm mười bốn tuổi bước vào quân ngũ cho đến những năm cuối đời.

Hơn bảy mươi năm.

Một đời người gần như trọn vẹn với hai chữ cống hiến.

Từ một cô gái trẻ ở Kế Sách.

Đến nữ quân y giữa rừng sâu.

Đến người phụ trách quân y của tỉnh.

Đến Đại tá, bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Và sau cùng là một người phụ nữ vẫn tiếp tục làm việc vì cộng đồng ngay cả khi chiến tranh đã đi qua.

Ngày nay, khi một ca phẫu thuật được thực hiện trong phòng mổ hiện đại, người thầy thuốc có đầy đủ máy móc, thuốc men và điều kiện vô trùng.

Khi một bệnh nhân cần truyền dịch, có sẵn những túi dịch được chuẩn bị theo tiêu chuẩn y khoa.

Khi một ca cấp cứu xảy ra, phía sau người bệnh là cả một hệ thống bệnh viện.

Những điều ấy dường như rất bình thường.

Nhưng giữa chiến trường năm xưa, những thứ bình thường ấy từng là điều xa xỉ.

Mười Hoa đã làm nghề y trong hoàn cảnh mà mỗi dụng cụ đều phải tiết kiệm.

Mỗi giọt thuốc đều quý.

Mỗi mảnh chỉ đều có giá trị.

Mỗi phút chậm trễ đều có thể khiến một người không còn cơ hội trở về.

Chính trong hoàn cảnh ấy, nghề thầy thuốc trở thành một cuộc chiến.

Và người thầy thuốc trở thành một chiến sĩ.

Có những anh hùng được nhớ đến bởi một trận đánh.

Có những anh hùng được nhớ đến bởi một chiến công.

Nhưng có những người được nhớ đến bởi những sinh mạng mà họ đã giữ lại.

Phạm Thị Minh Lý thuộc về những người ấy.

Bà không chỉ chiến đấu để giành thắng lợi.

Bà chiến đấu để những người khác có thể sống.

Một người lính được cứu sống có thể trở lại đơn vị.

Một người cán bộ được cứu chữa có thể tiếp tục lãnh đạo phong trào.

Một người dân được chữa khỏi bệnh có thể trở về với gia đình.

Và mỗi người được cứu sống đều trở thành một phần của ngày mai.

Nếu chiến tranh là một cánh đồng lửa, thì Mười Hoa đã mang đến nơi ấy một điều tưởng như rất nhỏ:

một đôi bàn tay.

Nhưng đôi bàn tay ấy đã làm được những việc lớn lao.

Giữ một mạch máu.

Khâu một vết thương.

Cứu một người lính.

Đỡ một người dân.

Và nhiều lần tự đứng dậy sau chính những vết thương của mình.

Không có tiếng súng trong đôi tay ấy.

Nhưng đôi tay ấy đã góp phần làm nên chiến thắng.

Không có chiến công vang dội trên chiến trường.

Nhưng có hàng nghìn sinh mạng được cứu chữa.

Không có một khoảnh khắc duy nhất làm nên tên tuổi.

Mà là hàng nghìn khoảnh khắc âm thầm nối tiếp nhau.

Quê hương Kế Sách hôm nay đã bình yên.

Những con đường từng đi qua chiến tranh giờ đầy tiếng xe.

Những vùng đất từng là căn cứ giờ có trường học, nhà cửa và những cánh đồng xanh.

Nhưng lịch sử vẫn còn đó.

Trong những địa chỉ đỏ.

Trong những trang sách.

Trong những câu chuyện được kể lại cho thế hệ trẻ.

Và trong cái tên Mười Hoa.

Một cái tên nghe thật dịu dàng.

Nhưng phía sau cái tên ấy là một cuộc đời không hề nhẹ nhàng.

Một cô gái mười bốn tuổi bước vào chiến tranh.

Một nữ quân y nhiều lần bị thương.

Một người phụ nữ bảy lần trải qua phẫu thuật.

Một bác sĩ từng cứu người trong điều kiện thiếu thốn đến mức phải tận dụng những vật liệu đơn sơ nhất.

Một Đại tá sau ngày đất nước thống nhất.

Một Thầy thuốc Nhân dân.

Một Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Có lẽ rồi một ngày, những thế hệ sau sẽ không còn hình dung được chiến trường năm xưa khắc nghiệt đến mức nào.

Sẽ khó tưởng tượng được một ca phẫu thuật có thể diễn ra ở đâu đó giữa rừng.

Khó hình dung được một sợi tóc có thể trở thành vật liệu cứu một mạch máu.

Khó hình dung được một người bệnh có thể được cấp cứu bằng những phương tiện đơn sơ đến thế.

Nhưng câu chuyện của Mười Hoa sẽ nhắc rằng:

Trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, con người vẫn có thể tìm cách giữ lấy sự sống.

Và đôi khi, lịch sử không chỉ được viết bằng những trận đánh.

Lịch sử còn được viết bằng những bàn tay âm thầm cứu người.

Bằng những người không cầm súng nhưng vẫn ở tuyến đầu.

Bằng những người đứng giữa bom đạn mà vẫn cúi xuống trước một cơ thể đang chảy máu.

Bằng những người sau khi chính mình vừa trải qua đau đớn vẫn tiếp tục chữa lành cho người khác.

Mười Hoa đã đi qua chiến tranh bằng một đôi bàn tay như thế.

Đôi bàn tay từng run lên vì đau.

Nhưng không run khi đứng trước thương binh.

Đôi bàn tay từng bị thương.

Nhưng vẫn trở lại với chiến trường.

Đôi bàn tay từng cầm dao mổ giữa thiếu thốn.

Nhưng đã giữ lại biết bao sự sống.

Và khi chiến tranh đi qua, đôi bàn tay ấy tiếp tục chìa ra với những người nghèo, những người bệnh, những người cần giúp đỡ.

Để rồi khi nhìn lại cả cuộc đời Phạm Thị Minh Lý, có thể thấy một điều thật đẹp:

Có những người không trực tiếp tạo nên tiếng nổ của chiến thắng, nhưng chính họ đã giữ cho những người bước ra từ tiếng nổ ấy còn có cơ hội trở về.

Mười Hoa là một người như thế.

Một nữ quân y của miền Tây.

Một người con của Kế Sách.

Một người thầy thuốc của chiến trường.

Và một đôi bàn tay đã dành cả cuộc đời để giữ lại sự sống.