Đội Cấn – Người đội trưởng khố xanh và ngọn lửa yêu nước trên đất Thái Nguyên

Trong dòng chảy lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, Thái Nguyên là vùng đất ghi dấu nhiều phong trào yêu nước, nhiều cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp. Cách đây hơn một thế kỷ, nơi đây từng diễn ra một cuộc khởi nghĩa đặc biệt – cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917, do Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo. Dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn và cuối cùng thất bại, cuộc khởi nghĩa đã trở thành một dấu son trong lịch sử phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, thể hiện tinh thần bất khuất, ý chí giành độc lập của những người con trên quê hương Thái Nguyên.

Đội Cấn tên thật là Trịnh Văn Cấn, sinh năm 1881 tại làng Vĩnh Yên, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Vĩnh Phúc. Xuất thân trong một gia đình nghèo, ông sớm phải đi làm thuê, sau đó gia nhập lực lượng lính khố xanh của chính quyền thực dân Pháp. Chính cuộc sống trong quân ngũ và những năm tháng chứng kiến cảnh nhân dân bị áp bức, bóc lột đã khiến trong ông dần hình thành ý thức phản kháng. Năm 1917, Đội Cấn được điều về làm Đội trưởng đội lính khố xanh tại Thái Nguyên. Đây cũng là bước ngoặt quan trọng đưa cuộc đời ông gắn liền với một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Tại Thái Nguyên, Đội Cấn có điều kiện tiếp xúc với những người yêu nước và các tù chính trị bị thực dân Pháp giam giữ. Trong số đó có Lương Ngọc Quyến – một nhà yêu nước, một trong những nhân vật tiêu biểu của Việt Nam Quang phục hội. Mặc dù bị giam cầm và chịu nhiều đau đớn về thể xác, Lương Ngọc Quyến vẫn giữ vững tinh thần đấu tranh và truyền cho những người xung quanh tư tưởng cứu nước, giành lại độc lập dân tộc. Những cuộc gặp gỡ, trao đổi giữa Lương Ngọc Quyến và Đội Cấn đã có tác động sâu sắc đến nhận thức của người đội trưởng khố xanh, thôi thúc ông từ bỏ con đường phục vụ chính quyền thực dân để đứng lên chống lại chế độ thuộc địa.

Sau một thời gian bí mật chuẩn bị lực lượng, đêm 30/8/1917, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên chính thức nổ ra. Đội Cấn cùng các đồng chí trong lực lượng lính khố xanh đã tổ chức nổi dậy, làm chủ trại lính và nhanh chóng kiểm soát nhiều vị trí quan trọng trong tỉnh lỵ. Hàng trăm tù nhân tại nhà tù Thái Nguyên được giải phóng, trong đó có nhiều người tham gia vào lực lượng nghĩa quân. Đến sáng 31/8, nghĩa quân đã cơ bản làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên và tuyên bố thành lập Thái Nguyên Quang Phục quân. Đội Cấn giữ chức Đại đô đốc, Lương Ngọc Quyến giữ vai trò Quân sư.

Điều đặc biệt của cuộc khởi nghĩa là những người tham gia ban đầu phần lớn chính là những lính khố xanh – lực lượng vốn được thực dân Pháp sử dụng để bảo vệ bộ máy cai trị. Theo các tài liệu lịch sử, trong số 175 lính khố xanh tại Thái Nguyên có 131 người hưởng ứng cuộc khởi nghĩa. Từ những người lính làm nhiệm vụ bảo vệ chính quyền thuộc địa, họ đã lựa chọn đứng về phía những người yêu nước, trực tiếp cầm súng chống lại thực dân Pháp. Sự lựa chọn ấy cho thấy tinh thần dân tộc và khát vọng độc lập vẫn âm ỉ mạnh mẽ ngay cả trong những lực lượng nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa.

Sau khi giành quyền kiểm soát tỉnh lỵ, nghĩa quân nhanh chóng xây dựng lực lượng và chuẩn bị đối phó với cuộc phản công của quân Pháp. Tuy nhiên, trước lực lượng quân sự vượt trội của đối phương, cuộc khởi nghĩa gặp phải những khó khăn vô cùng lớn. Ngày 4/9/1917, quân Pháp bắt đầu tiến công Thái Nguyên. Sau nhiều giờ chiến đấu, nghĩa quân buộc phải rút khỏi tỉnh lỵ vào ngày 5/9. Tuy nhiên, Đội Cấn không đầu hàng. Ông cùng lực lượng còn lại tiếp tục rút về các vùng nông thôn, miền núi, dựa vào sự che chở và giúp đỡ của nhân dân để duy trì hoạt động chiến đấu.

Từ đây, cuộc khởi nghĩa không còn là một cuộc nổi dậy diễn ra trong tỉnh lỵ mà chuyển thành cuộc chiến đấu kéo dài. Nghĩa quân nhiều lần tổ chức chống trả các cuộc truy quét của quân Pháp, di chuyển qua nhiều địa bàn và xây dựng căn cứ trong vùng rừng núi. Trong cuộc chiến đấu ấy, nhân dân địa phương đã có những đóng góp quan trọng, cung cấp lương thực, thông tin, che chở và giúp nghĩa quân tránh sự truy bắt của quân địch. Chính sự ủng hộ của nhân dân đã giúp lực lượng nghĩa quân có thể duy trì cuộc chiến trong nhiều tháng, dù phải đối mặt với một đối thủ mạnh hơn rất nhiều về quân số, vũ khí và trang bị.

Nhưng cuộc chiến kéo dài cũng khiến lực lượng nghĩa quân ngày càng suy yếu. Nhiều người hy sinh, bị thương hoặc bị bắt. Đến cuối năm 1917, lực lượng của Đội Cấn chỉ còn lại một số ít người kiên trung. Nghĩa quân rút về khu vực vùng núi Pháo, thuộc Đại Từ để tiếp tục chiến đấu. Quân Pháp tổ chức bao vây và truy kích quyết liệt. Trong trận chiến cuối cùng ngày 21/12/1917, Đội Cấn bị thương nặng ở chân. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục chỉ huy lực lượng chiến đấu.

Sau nhiều tháng bị truy đuổi và chiến đấu trong điều kiện vô cùng gian khổ, Đội Cấn hiểu rằng lực lượng của mình không còn khả năng tiếp tục cuộc chiến. Đêm 5/1/1918, ông đã lựa chọn cái chết để không rơi vào tay quân Pháp. Người đội trưởng khố xanh năm nào đã kết thúc cuộc đời mình bằng sự hy sinh, nhưng tinh thần của ông và những người đồng đội đã chiến đấu cùng ông vẫn còn được nhắc nhớ trong lịch sử quê hương Thái Nguyên.

Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 cuối cùng không giành được thắng lợi về quân sự, nhưng giá trị của cuộc khởi nghĩa không chỉ nằm ở kết quả của một trận chiến. Điều quan trọng hơn là cuộc khởi nghĩa đã thể hiện mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí chống thực dân và khát vọng giành độc lập của người Việt Nam trong những năm tháng đất nước chìm dưới ách đô hộ. Đội Cấn từ một người lính trong bộ máy thuộc địa đã lựa chọn đứng về phía nhân dân, trở thành người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa và sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng mà mình theo đuổi.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên nổ ra. Thái Nguyên hôm nay đã trở thành một đô thị năng động, hiện đại, nhưng những dấu tích và câu chuyện về cuộc khởi nghĩa năm 1917 vẫn là một phần không thể thiếu trong lịch sử của vùng đất này. Tên tuổi Đội Cấn đã trở thành biểu tượng gắn liền với truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất của nhân dân Thái Nguyên. Câu chuyện về ông không chỉ nhắc nhớ một trang sử hào hùng mà còn là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm gìn giữ truyền thống của cha ông.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những chiến thắng. Có những cuộc chiến dù không giành được thắng lợi cuối cùng vẫn để lại những giá trị không thể phai mờ. Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 và sự hy sinh của Đội Cấn chính là một minh chứng như vậy – một ngọn lửa yêu nước đã được thắp lên trên mảnh đất Thái Nguyên và được các thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ.