ĐỘI CUNG – NGƯỜI LÃNH ĐẠO CUỘC BINH BIẾN ĐÔ LƯƠNG NĂM 1941

Đội Cung tên thật là Nguyễn Văn Cung, sinh năm 1903, nguyên quán tại vùng Kỳ Anh, Hà Tĩnh. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước; cha từng tham gia phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp.

Năm 1926, Nguyễn Văn Cung bị bắt đi lính khố xanh trong quân đội thuộc địa. Ông từng đóng quân tại Thanh Hóa, Anh Sơn và thành Vinh. Trong thời gian phục vụ trong quân đội Pháp, Đội Cung được đồng đội đánh giá là người cương trực, chân thành, thường bênh vực những binh lính và người dân gặp khó khăn.

Đầu năm 1941, tình hình Đông Dương có nhiều biến động. Nhân dân chịu sự áp bức của chế độ thực dân, sưu thuế nặng nề; binh lính người Việt bị điều động phục vụ các hoạt động quân sự của Pháp. Trong hoàn cảnh đó, tinh thần phản kháng và ý thức chống thực dân ngày càng lan rộng trong một bộ phận binh lính.

Ngày 08/01/1941, Nguyễn Văn Cung được đề bạt làm suất đội và được điều về làm quyền chỉ huy đồn Chợ Rạng, thuộc Thanh Chương. Chỉ năm ngày sau, tối 13/01/1941, ông lựa chọn một số binh lính, lấy lý do đi tuần tra rồi đưa lực lượng tiến về Đô Lương.

Sau khi đến Đô Lương, Đội Cung tập hợp binh lính, tuyên bố mục đích khởi sự và tổ chức tấn công các cơ sở của chính quyền thực dân. Lực lượng nổi dậy cắt đường dây liên lạc, khống chế trạm điện tín và tiến đánh đồn Đô Lương. Sau khi làm chủ đồn, họ thu thêm vũ khí, phương tiện và vận động binh lính tại đây tham gia.

Từ Đô Lương, lực lượng do Đội Cung chỉ huy sử dụng ô tô tiến về Vinh, dự định đánh chiếm trại lính khố xanh và mở rộng cuộc nổi dậy. Trên đường đi, họ tiếp tục cắt dây điện thoại và thu nạp thêm binh lính gác cầu. Tuy nhiên, khi vào thành Vinh, kế hoạch bị phát hiện. Quân Pháp kịp thời tập hợp lực lượng, khiến cuộc tiến công không đạt được mục tiêu.

Sau khi cuộc nổi dậy thất bại, Đội Cung trốn khỏi sự truy bắt trong một thời gian nhưng sau đó bị bắt. Ngày 25/4/1941, thực dân Pháp xử bắn Đội Cung và những người tham gia tại ba địa điểm là Vinh, Đô Lương và Chợ Rạng.

Các tài liệu lịch sử xác định cuộc binh biến Đô Lương không nằm trong một kế hoạch khởi nghĩa do tổ chức Đảng trực tiếp lãnh đạo, chưa có sự chuẩn bị đầy đủ và chưa xây dựng được cơ sở rộng rãi trong nhân dân. Tuy nhiên, cuộc nổi dậy đã thể hiện tinh thần chống thực dân của binh lính người Việt và trở thành một trong những sự kiện đấu tranh vũ trang đáng chú ý trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Tại khu vực thành Vinh cũ, phần mộ Đội Cung được đặt ở phía ngoài Cửa Hữu của Thành Nghệ An. Tên ông từng được đặt cho một phường ở trung tâm thành phố Vinh, thể hiện sự ghi nhận của địa phương đối với người lãnh đạo cuộc binh biến Đô Lương.

Cuối năm 2024, phường Đội Cung cùng các phường Lê Mao và Quang Trung được sắp xếp thành phường Quang Trung mới. Từ ngày 01/7/2025, địa bàn phường Quang Trung tiếp tục được nhập vào phường Thành Vinh. Tên Đội Cung không còn là tên đơn vị hành chính, nhưng vẫn được lưu giữ qua đường phố, địa danh và ký ức của người dân thành Vinh.

Cuộc binh biến Đô Lương tuy không thành công, nhưng đã cho thấy tinh thần yêu nước và sự phản kháng mạnh mẽ trước chế độ thực dân. Tên tuổi Đội Cung vì thế trở thành một phần của lịch sử đấu tranh cách mạng trên vùng đất Nghệ An – Hà Tĩnh và lịch sử của đô thị Vinh.