Đội du kích Bắc Sơn và quân du kích Nam Kỳ

Đêm 27/9/1940, sau khi Nhật đánh chiếm Lạng Sơn và quân Pháp rút chạy, quần chúng nhân dân Bắc Sơn đã nổi dậy khởi nghĩa, tấn công đồn Mỏ Nhài, giải phóng châu lỵ.

Đến cuối tháng 10/1940, lực lượng du kích Bắc Sơn từ 20 người đã phát triển lên đến 200 với vũ khí khoảng 20 khẩu súng trường và 100 súng kíp[1].

Sau khi thực dân Pháp tăng cường đàn áp khốc liệt, lực lượng du kích Bắc Sơn phải rút vào rừng để bảo toàn lực lượng và chấn chính tổ chức.

Hội nghị Trung ương Đảng tháng 11/1940 quyết định duy trì và phát triển đội du kích Bắc Sơn. Thực hiện nghị quyết của Trung ương Đảng, ngày 14/2/1941, Đội du kích Bắc Sơn chính thức được thành lập tại Lạng Sơn. Đội gồm có 32 đội viên, chia làm 3 tiểu đội, do đồng chí Lương Văn Trị làm Chỉ huy trưởng và đồng chí Chu Văn Tấn làm Chỉ huy phó. Vũ khí của đội có 5 khẩu súng trường và một số súng kíp cũng các loại vũ khí thô sơ khác. Đội du kích Bắc Sơn trở thành lực lượng nòng cốt để xây dựng căn cứ địa Bắc Sơn-Võ Nhai. Trong những năm 1941-1942, quân du kích Bắc Sơn đã vượt qua nhiều khó khăn, gian khổ để tồn tại và chiến đấu. Quaandu kích Bắc Sơn, đơn vị vũ trang cách mạng do Đảng lãnh đạo, đồng thời cũng là một trong những đội quân tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam, tồn tại và phát triển, sau này được tổ chức thành lực lượng Cứu quốc quân.

Tiếp đó, vào tháng 7/1940, tại Nam Kỳ, các đội du kích cũng được tổ chức và phát triển mạnh mẽ. Đến trước ngày khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra, 18/21 tỉnh thành ở Nam Kỳ đã xây dựng được đội du kích, có đội lên đến 100 người. Vũ khí được trang bị chủ yếu là vũ khí thô sơ[2].

Sau khi khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra, thực dân Pháp đàn áp khốc liệt, hàng trăm chiến sĩ cộng sản và quần chúng yêu nước bị giết hại, hàng nghìn người bị bắt giam. Các đội du kích của các tỉnh phải rút sâu về các căn cứ, nhưng vẫn duy trì hoạt động và chờ thời cơ thuận lợi để đẩy mạnh đấu tranh giành chính quyền ở địa phương.

Sau Hội nghị Trung ương Đảng tháng 5/1941, Cứu quốc quân được thành lập, bao gồm Trung đội Cứu quốc quân 1 gồm 37 đồng chí (02/1941), Cứu quốc quân 2 gồm 47 đồng chí (Tháng 9/1941) và Cứu quốc quân 3 gồm 30 đồng chí (02/1944).

Lực lượng Cứu quốc quân là một trong những đội vũ trang đầu tiên do Đảng tổ chức và lãnh đạo trong giai đoạn 1941-1945, đóng góp kinh nghiệm quý báu cho sự hình thành của Quân đội ta.