Đồng bạc Cụ Hồ
Đồng bạc Cụ HồTrong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, những năm 1946 – 1952, đồng tiền Việt Nam được sản xuất tại An toàn khu vùng hậu phương Thanh - Nghệ - Tĩnh thường được nhân dân nhắc đến với tên gọi thân thương “Đồng bạc Cụ Hồ”. Nhóm hiện vật giấy bạc sản xuất năm 1946 – 1948 được lưu giữ tại Bảo tàng Quân khu 4 là minh chứng đặc biệt về giai đoạn đầu của nền tài chính tiền tệ Việt Nam.
Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được khai sinh, chính quyền non trẻ đứng trước muôn vàn khó khăn, thách thức. Nhiệm vụ quan trọng, cấp bách là phải giữ vững và thực hiện quyền độc lập tự chủ trên toàn lãnh thổ, đối phó với các âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù trong, giặc ngoài. Một trong những chủ trương của Đảng và Bác Hồ là tháo gỡ khó khăn tài chính của chính quyền cách mạng non trẻ, xác lập nền tài chính tiền tệ Việt Nam. Qua nhiều lần nghiên cứu, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định giao cho Bộ Tài chính tổ chức in và phát hành giấy bạc tài chính Việt Nam, một chủ trương lớn có ý nghĩa quyết định đối với nền tài chính Việt Nam trước vận mệnh của dân tộc. Sau khi Trung ương thông qua, công tác tổ chức in và phát hành được tiến hành khẩn trương và bí mật trên cả 3 miền đất nước. 
Giấy bạc mệnh giá 1 đồng. Ảnh Thanh Nga. Ở Trung Bộ cuối năm 1945 đầu 1946, quan hệ giữa ta và Pháp ngày càng xấu hơn. Nhận thấy chiến tranh có thể xảy ra, chiến trường sẽ bị chia cắt, mọi liên lạc với Trung ương sẽ bị bế tắc, ngày 31/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 18/SL cho phép sản xuất phát hành giấy bạc Việt Nam ở Trung Bộ. Theo chỉ thị của Bác Hồ, Bộ Tài chính (do đồng chí Phạm Văn Đồng làm Bộ trưởng) uỷ nhiệm cho đồng chí Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Nha Tài chính Trung Bộ, chỉ đạo việc thành lập cơ quan ấn loát (in ấn) đặc biệt. Ban đầu cơ sở in bạc Trung Bộ do ông Lê Trọng Cự làm Giám đốc được đặt bí mật ở Nhà in Ngô Tử Hạ, đường Hàng Bè (nay là đường Huỳnh Thúc Kháng) thành phố Huế, sau chuyển ra thôn Hiền Sĩ, xã Phong Thái (nay là xã Phong Sơn), huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Sau Hiệp định Sơ bộ ngày 06/3 và Tạm ước ngày 14/9/1946, thực dân Pháp gây hấn ở Huế nên cơ sở ấn loát Trung bộ được chỉ thị bí mật di chuyển ra vùng an toàn. Được nhân dân và chính quyền địa phương giúp đỡ, công nhân đã di chuyển toàn bộ máy móc thiết bị ra Hà Tĩnh ngược dòng sông Ngàn Phố đến xóm Văn Giang, xã Thịnh Văn (nay là xã Sơn Thịnh, Hương Sơn) lắp đặt máy móc, để kịp thời in ấn, phục vụ kháng chiến. Khi đã cơ bản ổn định vị trí đặt xưởng in, ban lãnh đạo cơ quan ấn loát Trung Bộ đề xuất tuyển thêm lực lượng công nhân ở địa phương, đẩy nhanh công tác sản xuất. Để đảm bảo bí mật khu căn cứ, Tỉnh ủy, Ủy ban hành chính kháng chiến tỉnh Hà Tĩnh, Liên khu uỷ Khu 4 cùng lãnh đạo Bộ Tài chính, họp bàn yêu cầu phải tuyển chọn kỹ thợ kỹ thuật, nhất là những người có thành phần gia đình rõ ràng, phải xác định rõ tư tưởng làm nhiệm vụ đặc biệt, tuyệt đối cảnh giác với nội gián Pháp xâm nhập vào vùng An toàn khu, phá hoại hậu phương cách mạng.
Giấy bạc mệnh giá 5 đồng. Ảnh Thanh Nga. Những ngày lao động, sống gian khổ giữa đại ngàn rừng núi phía Tây tỉnh Hà Tĩnh, đội ngũ cán bộ, công nhân của các Xưởng in Trung Bộ tuy còn non trẻ, chủ yếu là những thanh niên nông thôn, trí thức trẻ thành thị ở các tỉnh thuộc Liên khu 4 có tinh thần yêu nước, nhiều người từng tham gia vào đội tự vệ chiến đấu, chưa có nhiều kinh nghiệm trong ngành, vừa học vừa làm nhưng vẫn đảm bảo máy chạy ngày đêm không nghỉ, tinh thần sản xuất hăng say, náo nhiệt, thi đua sản xuất, phục vụ kháng chiến, quyết không chậm nguồn tiền cung cấp phát hành. Loại bạc được in gồm 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng, 50 đồng và 100 đồng. Buổi đầu, tuy chưa phải là đồng tiền thống nhất của Việt Nam, nhưng tất cả các loại bạc được in riêng tại Trung Bộ đều có hình ảnh Cụ Hồ rất đẹp, được nhân dân trên mọi miền đất nước phấn khởi đón nhận và gọi là "Đồng bạc Cụ Hồ". Loại mệnh giá 100 đồng được in và phát hành năm 1949, có ý nghĩa to lớn đối với cách mạng Việt Nam trong thời điểm chuẩn bị chuyển sang một giai đoạn mới. Một bên in hình ảnh anh bộ đội mang súng đứng hiên ngang, tay chỉ về phía trước, bên cạnh là người du kích lưng mang súng, vai vác cuốc ra đồng vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu, phía dưới góc trái in dòng chữ nhỏ như một lời hiệu triệu nhân dân cả nước: “Tích cực chuẩn bị tổng phản công”. Loại mệnh giá 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng và 50 đồng được in năm 1946 - 1948 có họa tiết hoa văn đơn giản, nhưng đậm chất văn hóa dân tộc, một bên in hình Chủ tịch Hồ Chí Minh, thông báo sắc lệnh phát hành cùng chữ ký của cơ quan phát hành giấy bạc; một mặt in hình hoạt động của quân và dân ta tích cực xây dựng, chiến đấu bảo vệ quê hương. Giấy bạc Cụ Hồ được in tại Trung bộ nhanh chóng chuyển đi khắp mọi miền Tổ quốc, đáp ứng nhu cầu chi tiêu cấp bách của chính quyền cách mạng và toàn chiến trường, tạo niềm tin vững chắc trong lòng nhân dân ở vùng tự do cũng như vùng tạm thời bị địch chiếm đóng.
Giấy bạc mệnh giá 100 đồng được in và phát hành năm 1949. Ảnh Thanh Nga. Trên chiến trường Bình - Trị - Thiên, dù bị thực dân kiểm soát, kìm kẹp về giao thương, giao dịch, chúng dùng nhiều thủ đoạn để bóp chết tiền tệ Việt Nam, nhưng đã không thể ngăn chặn được việc nhân dân ta sử dụng "Đồng bạc Cụ Hồ". Nhân dân ta một lòng đi theo cách mạng, tin tưởng ở Chính phủ, ở Bác Hồ kính yêu, đã thu giấu, cất giữ kín đáo để lưu hành bí mật, đồng thời ra sức bảo vệ đồng bạc Cụ Hồ, với lòng tin tuyệt đối, dù giặc Pháp có thu gom, có tiêu hủy hết số giấy bạc, thì “Bạc Cụ Hồ, bạc chiến khu lại trở về”. Nhân dân truyền nhau câu hò mộc mạc, chân tình, sâu lắng thắm đượm tình dân: “Bạc Đông Dương kẻ thương người ghét Bạc Cụ Hồ người nhét kẻ thu Ra tay ta chống quân thù Dù cho bây có đút (đốt) hết Bạc chiến khu lại trở về”. Kết thúc Chiến dịch Biên giới năm 1950, cuộc kháng chiến của quân và dân ta ngày càng giành được nhiều thắng lợi to lớn. Trên các chiến trường, quân ta chuẩn bị chuyển sang giai đoạn tổng phản công chiến lược. Cơ quan ấn loát Trung bộ được tổ chức lại cho phù hợp với tình hình; công tác chỉ đạo và in ấn phát hành giấy bạc được chuyển giao cho cơ quan phân phối tiền tệ Liên khu 4 đảm trách. Một xưởng in đặc nhiệm ra đời có tên gọi “Nhóm Ấn loát đặc biệt”, do Bộ Công an và Liên Khu ủy Khu 4 trực tiếp chỉ đạo, đóng tại xã Sơn Tân, sau chuyển về Mỹ Hòa (nay là Sơn Hòa, Hương Sơn, Hà Tĩnh) cùng một địa điểm in tiền bí mật khác ở Nhà thờ họ Lê, xóm Thịnh Trường, xã Sơn Thịnh, huyện Hương Sơn, chuyên in bạc Đông Dương giả để cấp phát cho cán bộ hoạt động mật sử dụng trong vùng địch tạm chiếm. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giành thắng lợi, nhiều nước trên thế giới công nhận Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trước tình hình mới, cơ quan ấn loát tài chính trên cả 3 miền đất nước dừng hoạt động, hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang. Những đồng bạc Cụ Hồ được sản xuất ra ở hậu phương Thanh - Nghệ - Tĩnh đã góp phần xứng đáng, phục vụ đắc lực cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giành thắng lợi hoàn toàn của dân tộc ta./.
Giấy bạc mệnh giá 1 đồng. Ảnh Thanh Nga. Ở Trung Bộ cuối năm 1945 đầu 1946, quan hệ giữa ta và Pháp ngày càng xấu hơn. Nhận thấy chiến tranh có thể xảy ra, chiến trường sẽ bị chia cắt, mọi liên lạc với Trung ương sẽ bị bế tắc, ngày 31/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 18/SL cho phép sản xuất phát hành giấy bạc Việt Nam ở Trung Bộ. Theo chỉ thị của Bác Hồ, Bộ Tài chính (do đồng chí Phạm Văn Đồng làm Bộ trưởng) uỷ nhiệm cho đồng chí Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Nha Tài chính Trung Bộ, chỉ đạo việc thành lập cơ quan ấn loát (in ấn) đặc biệt. Ban đầu cơ sở in bạc Trung Bộ do ông Lê Trọng Cự làm Giám đốc được đặt bí mật ở Nhà in Ngô Tử Hạ, đường Hàng Bè (nay là đường Huỳnh Thúc Kháng) thành phố Huế, sau chuyển ra thôn Hiền Sĩ, xã Phong Thái (nay là xã Phong Sơn), huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Sau Hiệp định Sơ bộ ngày 06/3 và Tạm ước ngày 14/9/1946, thực dân Pháp gây hấn ở Huế nên cơ sở ấn loát Trung bộ được chỉ thị bí mật di chuyển ra vùng an toàn. Được nhân dân và chính quyền địa phương giúp đỡ, công nhân đã di chuyển toàn bộ máy móc thiết bị ra Hà Tĩnh ngược dòng sông Ngàn Phố đến xóm Văn Giang, xã Thịnh Văn (nay là xã Sơn Thịnh, Hương Sơn) lắp đặt máy móc, để kịp thời in ấn, phục vụ kháng chiến. Khi đã cơ bản ổn định vị trí đặt xưởng in, ban lãnh đạo cơ quan ấn loát Trung Bộ đề xuất tuyển thêm lực lượng công nhân ở địa phương, đẩy nhanh công tác sản xuất. Để đảm bảo bí mật khu căn cứ, Tỉnh ủy, Ủy ban hành chính kháng chiến tỉnh Hà Tĩnh, Liên khu uỷ Khu 4 cùng lãnh đạo Bộ Tài chính, họp bàn yêu cầu phải tuyển chọn kỹ thợ kỹ thuật, nhất là những người có thành phần gia đình rõ ràng, phải xác định rõ tư tưởng làm nhiệm vụ đặc biệt, tuyệt đối cảnh giác với nội gián Pháp xâm nhập vào vùng An toàn khu, phá hoại hậu phương cách mạng.
Giấy bạc mệnh giá 5 đồng. Ảnh Thanh Nga. Những ngày lao động, sống gian khổ giữa đại ngàn rừng núi phía Tây tỉnh Hà Tĩnh, đội ngũ cán bộ, công nhân của các Xưởng in Trung Bộ tuy còn non trẻ, chủ yếu là những thanh niên nông thôn, trí thức trẻ thành thị ở các tỉnh thuộc Liên khu 4 có tinh thần yêu nước, nhiều người từng tham gia vào đội tự vệ chiến đấu, chưa có nhiều kinh nghiệm trong ngành, vừa học vừa làm nhưng vẫn đảm bảo máy chạy ngày đêm không nghỉ, tinh thần sản xuất hăng say, náo nhiệt, thi đua sản xuất, phục vụ kháng chiến, quyết không chậm nguồn tiền cung cấp phát hành. Loại bạc được in gồm 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng, 50 đồng và 100 đồng. Buổi đầu, tuy chưa phải là đồng tiền thống nhất của Việt Nam, nhưng tất cả các loại bạc được in riêng tại Trung Bộ đều có hình ảnh Cụ Hồ rất đẹp, được nhân dân trên mọi miền đất nước phấn khởi đón nhận và gọi là "Đồng bạc Cụ Hồ". Loại mệnh giá 100 đồng được in và phát hành năm 1949, có ý nghĩa to lớn đối với cách mạng Việt Nam trong thời điểm chuẩn bị chuyển sang một giai đoạn mới. Một bên in hình ảnh anh bộ đội mang súng đứng hiên ngang, tay chỉ về phía trước, bên cạnh là người du kích lưng mang súng, vai vác cuốc ra đồng vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu, phía dưới góc trái in dòng chữ nhỏ như một lời hiệu triệu nhân dân cả nước: “Tích cực chuẩn bị tổng phản công”. Loại mệnh giá 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng và 50 đồng được in năm 1946 - 1948 có họa tiết hoa văn đơn giản, nhưng đậm chất văn hóa dân tộc, một bên in hình Chủ tịch Hồ Chí Minh, thông báo sắc lệnh phát hành cùng chữ ký của cơ quan phát hành giấy bạc; một mặt in hình hoạt động của quân và dân ta tích cực xây dựng, chiến đấu bảo vệ quê hương. Giấy bạc Cụ Hồ được in tại Trung bộ nhanh chóng chuyển đi khắp mọi miền Tổ quốc, đáp ứng nhu cầu chi tiêu cấp bách của chính quyền cách mạng và toàn chiến trường, tạo niềm tin vững chắc trong lòng nhân dân ở vùng tự do cũng như vùng tạm thời bị địch chiếm đóng.
Giấy bạc mệnh giá 100 đồng được in và phát hành năm 1949. Ảnh Thanh Nga. Trên chiến trường Bình - Trị - Thiên, dù bị thực dân kiểm soát, kìm kẹp về giao thương, giao dịch, chúng dùng nhiều thủ đoạn để bóp chết tiền tệ Việt Nam, nhưng đã không thể ngăn chặn được việc nhân dân ta sử dụng "Đồng bạc Cụ Hồ". Nhân dân ta một lòng đi theo cách mạng, tin tưởng ở Chính phủ, ở Bác Hồ kính yêu, đã thu giấu, cất giữ kín đáo để lưu hành bí mật, đồng thời ra sức bảo vệ đồng bạc Cụ Hồ, với lòng tin tuyệt đối, dù giặc Pháp có thu gom, có tiêu hủy hết số giấy bạc, thì “Bạc Cụ Hồ, bạc chiến khu lại trở về”. Nhân dân truyền nhau câu hò mộc mạc, chân tình, sâu lắng thắm đượm tình dân: “Bạc Đông Dương kẻ thương người ghét Bạc Cụ Hồ người nhét kẻ thu Ra tay ta chống quân thù Dù cho bây có đút (đốt) hết Bạc chiến khu lại trở về”. Kết thúc Chiến dịch Biên giới năm 1950, cuộc kháng chiến của quân và dân ta ngày càng giành được nhiều thắng lợi to lớn. Trên các chiến trường, quân ta chuẩn bị chuyển sang giai đoạn tổng phản công chiến lược. Cơ quan ấn loát Trung bộ được tổ chức lại cho phù hợp với tình hình; công tác chỉ đạo và in ấn phát hành giấy bạc được chuyển giao cho cơ quan phân phối tiền tệ Liên khu 4 đảm trách. Một xưởng in đặc nhiệm ra đời có tên gọi “Nhóm Ấn loát đặc biệt”, do Bộ Công an và Liên Khu ủy Khu 4 trực tiếp chỉ đạo, đóng tại xã Sơn Tân, sau chuyển về Mỹ Hòa (nay là Sơn Hòa, Hương Sơn, Hà Tĩnh) cùng một địa điểm in tiền bí mật khác ở Nhà thờ họ Lê, xóm Thịnh Trường, xã Sơn Thịnh, huyện Hương Sơn, chuyên in bạc Đông Dương giả để cấp phát cho cán bộ hoạt động mật sử dụng trong vùng địch tạm chiếm. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giành thắng lợi, nhiều nước trên thế giới công nhận Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trước tình hình mới, cơ quan ấn loát tài chính trên cả 3 miền đất nước dừng hoạt động, hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang. Những đồng bạc Cụ Hồ được sản xuất ra ở hậu phương Thanh - Nghệ - Tĩnh đã góp phần xứng đáng, phục vụ đắc lực cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giành thắng lợi hoàn toàn của dân tộc ta./.
