Đồng chí Hoàng Đình Giong đấu tranh bất khuất trong các nhà tù ở trong nước (1936 - 1941)

Trên đường ra phố Hàng Kênh, Hoàng (Hoàng Đình Giong) bị bắt. Tên tri huyện Hải An lục soát Hoàng thấy có thẻ thuế thân đề tên là Trần Viên Hòa 31 tuổi, ở làng Phương Thượng, huyện Hải Hậu (Nam Định). Tại sở mật thám Hải Phòng, Hoàng bị chúng đánh phủ đầu, chúng tra hỏi anh đến liên lạc với ai và cô gái cùng đi đang ở đâu?

Sau khi Hoàng đi khỏi, Vọng Bình chờ đến quá 11 giờ vẫn không thấy Hoàng trở về nên rất lo lắng. Vọng Bình sang phố Tám Gian (nay là phố Lê Lợi, Hải Phòng) tìm phòng trọ khác nhưng vẫn lo Hoàng về tìm nên Vọng Bình nhờ và nhắn người hầu phòng: “Nếu thấy nhà tôi về thì bảo sang phố Tám Gian tìm”.

Ở Tám Gian đến chiều vẫn chưa biết tin tức gì về Hoàng, Vọng Bình trở lại khách sạn Đồng Lợi mới biết là mật thám đã bắt được một người cộng sản. Biết chính xác là Hoàng bị bắt và mật thám cũng đang tìm lùng bắt mình, Vọng Bình định trở lại Cao Bằng nhưng bọn mật thám đã giăng lưới sẵn ở bến xe, khi thấy Vọng Bình mua vé đi Hà Nội thì bắt đưa về sở mật thám Hải Phòng.

Tại sở mật thám, chúng vừa tra khảo vừa đưa ảnh Hoàng Đình Giong để Vọng Bình nhận diện, nghe tên và nhìn ảnh Hoàng Đình Giong mà Vọng Bình bàng hoàng: “Suốt mấy ngày đi đường đóng vai vợ đồng chí ấy mà vẫn không hay biết là đồng chí Giong, một con người mà mình vẫn khâm phục bấy lâu nay”. Sở mật thám Hải Phòng đưa Vọng Bình lên Hà Nội rồi đưa lên giam tại Cao Bằng chờ ngày xét xử.

Sau khi Hoàng Đình Giong bị mấy trận đòn đau, tên Xintơ - Chánh Sở mật thám Hải Phòng tiếp tục dọa dẫm, dụ dỗ, mua chuộc Hoàng Đình Giong nên “thức thời” để nhận một chức quan cao cấp ở Nam triều hay trong bộ máy nhà nước “bảo hộ”. Anh trả lời mạnh mẽ và đanh thép trước mặt tên Chánh Sở mật thám rằng: Chúng tôi sống và chiến đấu vì mục đích cao cả là đánh đuổi bọn xâm lược giành lại giang sơn, đất nước; chúng tôi không đánh nước Pháp văn minh, không đánh nhân dân Pháp yêu tự do, công bằng, bác ái mà chỉ đánh bọn thực dân xâm lược Pháp thôi; trong cuộc chiến đấu mất còn giữa chúng tôi những người mất nước và các ngài những kẻ cướp nước, việc tôi bị bắt, hy sinh vì sự nghiệp chính nghĩa là lẽ thường; chúng tôi có ngã xuống cũng làm những viên đá lát đường cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc tôi đi đến đài vinh quang của chiến thắng.

Biết không thể khuất phục được ý chí cách mạng của Hoàng Đình Giong, sau đó chúng đưa Hoàng Đình Giong lên giam tại xà lim Cao Bằng cùng với các đồng chí bị địch vây bắt hồi cuối tháng 8/1935. Tuy bị giam giữ ở Cao Bằng nhưng Hoàng Đình Giong thường bị địch giải đi từ Cao Bằng - Hải Phòng và ngược lại để đối chất với các đồng chí bị chúng bắt trong các vụ khác.
Sáng 27/5/1936, thực dân Pháp ở Cao Bằng lập phiên tòa đặc biệt do viên quan năm Labbe ngồi ghế chánh án, tên Bố chánh Đỗ Văn Bình làm hội thẩm đem hai vụ bắt ở Cao Bằng ngày 26/8/1935 và vụ bắt ở Hải Phòng ngày 4/2/1936 ra xử cùng một lúc. Tại phiên tòa kỳ quặc này, chúng không thẩm vấn can phạm mà tuyên án luôn từng người một.

Thời gian đó, xu hướng tiến bộ của Mặt trận bình dân Pháp ảnh hưởng tới phong trào cách mạng Việt Nam, buộc chúng phải thi hành một số quyền tự do, dân chủ, trong đó có việc “ân xá” tù chính trị nhằm xoa dịu tinh thần đấu tranh của nhân dân Đông Dương. Do vậy, phiên tòa này không ai bị kết án nặng, chỉ có Hoàng Đình Giong và Ngô Tuân bị kết án 5 năm tù, số còn lại xử từ một đến hai năm tù. Phiên tòa kết thúc, Hoàng Đình Giong bị giải ngay về giam ở Hỏa Lò (Hà Nội) để tra hỏi về các vụ có liên quan. Còn các đồng chí khác, 3 tháng sau chúng mới giải về nhà giam Hỏa Lò chờ phiên tòa thượng thẩm xét lại nhưng hầu hết đều bị y án.

Trong đợt ân xá, ân giảm tù chính trị, nhiều người được về trước thời hạn. Duy chỉ có Hoàng Đình Giong mà tên quan năm Labbe đã từng nói rằng là mối hiểm họa của nhà nước Pháp, không những không được ân giảm mà còn bị chúng đày lên nhà tù Sơn La. Chúng đưa tù chính trị lên Sơn La giam cầm cho mòn mỏi dần vì khí hậu khắc nghiệt và muỗi độc, sốt rét. Trong các trại giam thì giường nằm là sàn xi măng liền suốt trại, dưới chân là cùm bằng sắt.

Hằng ngày từ hai, ba giờ sáng phải dậy xếp hàng để lần lượt đi vệ sinh; gạo ăn bị mốc, cá khô mục đã gây bệnh kiết lỵ, thiếu thuốc chữa nên nhiều người bị chết tại nhà tù. Những năm bị giam cầm ở nhà tù Sơn La, Hoàng Đình Giong vẫn vững vàng trước mọi đòn tra tấn dã man của kẻ thù, tham gia lãnh đạo, tổ chức đấu tranh chống lại chế độ hà khắc của nhà tù thực dân Pháp.

Chiến tranh Thế giới thứ hai bùng nổ, thực dân Pháp càng ra sức xây dựng và củng cố nhà tù Sơn La. Chúng tiếp tục đưa tù chính trị từ nhiều nơi lên Sơn La, trong đó phần đông là cán bộ, đảng viên và quần chúng kiên trung của Đảng. Những người cộng sản nhận thức rằng với lực lượng đảng viên đông như vậy mà không có một tổ chức thống nhất để chỉ đạo cuộc đấu tranh sẽ gặp nhiều khó khăn và tổn thất không thể lường trước được. Dù khó khăn đến đâu cũng phải gấp rút thành lập được chi bộ cộng sản làm hạt nhân lãnh đạo trong nhà tù, mới có thể giành được thắng lợi ngày càng to lớn.

Xuất phát từ yêu cầu cấp bách đó, cuối tháng 12/1939, các đảng viên trong nhà tù bí mật triệu tập hội nghị thành lập chi bộ có 10 người gồm: Nguyễn Lương Bằng, Văn Tiến Dũng, Hoàng Đình Giong, Nguyễn Văn Phúc, Trần Huy Liệu, Tô Hiệu, Trần Đức Quảng, Nguyễn Văn Kim, Ngô Xuân Loan, Bùi Đình Đống và cử đồng chí Nguyễn Lương Bằng làm Bí thư Chi bộ. Tháng 5/1940, Đại hội Chi bộ thảo luận, quyết định các chủ trương công tác và bầu đồng chí Tô Hiệu làm Bí thư.

Đại hội đề ra năm công tác lớn: “Chi bộ lãnh đạo toàn diện hoạt động của nhà tù. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục và rèn luyện đạo đức cách mạng cho đảng viên và quần chúng. Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ, huấn luyện đảng viên về lý luận Mác - Lê-nin và phương pháp đấu tranh cách mạng trong nhà tù. Xây dựng và phát triển các tổ chức quần chúng cách mạng bên trong và bên ngoài nhà tù. Tìm mọi cách bắt liên lạc với Xứ ủy và Trung ương Đảng để xin ý kiến chỉ đạo của cấp trên đối với  chi bộ nhà tù”.

Quán triệt đầy đủ tinh thần nghị quyết của chi bộ, Hoàng Đình Giong đã gương mẫu, tích cực tham gia lãnh đạo các hoạt động trong nhà tù. Anh là báo cáo viên trong việc nâng cao trình độ chính trị cho anh em, tổ chức truyền đạt, quán triệt Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ I. Vận động anh em tù là đảng viên Quốc dân đảng tuyệt thực để đấu tranh trực diện với giám thị trại giam, cảm hóa, thuyết phục họ không gây thêm tội lỗi với anh em trong nhà tù, với đồng bào. Tổ chức anh em học tập chính trị, văn hóa…, do đó một số anh em tù chính trị là đảng viên Quốc dân đảng từ cảm tình rồi ngả sang cộng sản.

Theo bản án ngày 27/5/1936, đến đầu tháng 2/1941, Hoàng Đình Giong mãn hạn tù. Khi cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai bùng nổ và lan rộng ra toàn thế giới, thực dân Pháp càng tăng cường truy lùng, thẳng tay khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng Đông Dương. Ở Cao Bằng, chúng bắt tới 200 người, trong đó có cả những tù chính trị trước đây được thả và một số đồng chí hoạt động thời kỳ Mặt trận dân chủ (1936 - 1939).

Tuy Hoàng Đình Giong đã hết hạn tù nhưng thực dân Pháp lại đưa anh từ Sơn La về giam ở Hà Nội, rồi đưa lên giam cùng với một số tù chính trị Cao Bằng tại Bắc Mê (Hà Giang). Thực dân Pháp biết Hoàng Đình Giong là người Tày, hoạt động thông thạo ở rừng núi, dễ tổ chức tù chính trị trốn trại nên chúng đưa anh trở lại nhà tù Sơn La.

Khoảng tháng 4/1941, nhà tù Sơn La tăng giờ lao động, ép tù nhân làm việc liên tục không cho nghỉ và luôn quát tháo, dọa nạt, tước hết các quyền lợi như tự quản, nấu bếp… đã gây nên sự căm phẫn sục sôi trong nhà tù. Được sự chuẩn bị từ trước, chi bộ quyết định đấu tranh trong toàn trại bằng cách tuyệt thực. Kẻ thù kiên quyết đàn áp, không nhân nhượng, đàn áp tàn ác hơn. Cuộc tuyệt thực kéo dài hơn 5 ngày thì anh em tù nhân đói khát, mệt lả; nếu kéo dài cuộc đấu tranh sẽ không tránh khỏi tổn thất lớn.

Trong khi Đảng rất cần nhiều cán bộ trung kiên, không thể hy sinh vô ích. Phải giữ vững khí tiết, rèn luyện ý chí, nghị lực và  bảo toàn lực lượng. Từ nhận thức sáng suốt đó, cuộc đấu tranh tuyệt thực tạm dừng, nếu tiếp tục làm căng hơn nữa sẽ bất lợi cho ta. Cuộc đấu tranh tuyệt thực chưa giành được nhiều thắng lợi, nhưng qua thử thách, các chiến sĩ của ta trưởng thành, tích luỹ được nhiều kinh nghiệm đấu tranh, hiểu rõ bản chất của kẻ thù. Tiếng vang của cuộc đấu tranh đã làm tăng thêm uy tín của các chính trị phạm cộng sản.