ĐỒNG CHÍ PHAN VĂN CỬ (1881-1917) NHÀ ÁI QUỐC, NGƯỜI CÓ CÔNG LỚN TRONG PHONG TRÀO ĐÔNG DU

Ông Phan Văn Cử sinh năm 1881 tại làng Mỹ Trà, tổng Phong Thạnh, huyện Kiến Đăng, phủ Kiến Tường nay thuộc phường Mỹ Trà, tỉnh Đồng Tháp. Ông xuất thân trong một gia đình khá giả có truyền thống yêu nước. Thuở nhỏ ông theo học chữ Nho nhưng lớn lên lại học chữ Quốc ngữ. Năm 1905, phong trào Đông Du lan rộng đến Nam Kỳ, ông cùng một người bạn là Phạm Nhơn Thuần tích cực tham gia nhưng không xuất dương sang Nhật mà ở lại trong nước vận động thanh niên du học, vận động người giàu có ủng hộ tài chính cho phong trào.

Để thực hiện ý nguyện của mình, ông Phan Văn Cử đã cùng với nhiều nhà yêu nước thành lập “Tân Thành thương cuộc” đóng trụ sở tại Sa Đéc với số vốn 6.000 đồng bạc Đông Dương (năm 1907) để kinh doanh lấy lãi tài trợ cho du học sinh. Tiếp theo, ông mở Nam Đông Hương lữ quán vừa có chức năng như Tân Thành thương cuộc vừa là nơi tới lui hội họp của các nhà ái quốc như Dương Bá Trạc, Nguyễn Bá Trác, Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh, Nguyễn Sinh Sắc... Ngoài ra ông còn giúp đỡ những thanh niên nghèo hiếu học như ông Diệp Văn Kỳ, sau này là rể cụ Lê Quang Hiển. Chính vì vậy, người đương thời còn gọi ông Phan Văn Cử là Tiểu Mạnh Thường.

Ông Phan Văn Cử còn là một trong những nhà nông học đầu tiên của Việt Nam. Năm 1905, ông lập vườn cao su ở Hóc Môn. Phần đất Doi Trường Án ở Cần Lố nay là Doi Me ở huyện Cao Lãnh là tài sản của ông. Năm 1917, ông Phan Văn Cử qua đời khi mới 36 tuổi, bỏ lại nhiều hoài bão còn dang dở.

Đám tang ông Phan Văn Cử được tổ chức chu đáo và trọng thể. Phần mộ ông Phan Văn Cử chôn tại phường Cao Lãnh ngày nay (bên hông nhà lồng chợ). Mộ phần ông Phan Văn Cử được xây cất đặc biệt, khác với ngôi mộ của những người giàu có trong vùng. Đích thân cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc mời những người thợ xây lăng tẩm từ kinh thành Huế vào xây dựng. Đá hoa cương và đá cẩm thạch đưa từ Đà Nẵng vào. Trước mộ có một bia đá cẩm thạch khắc bài văn bia của cụ Nguyễn Sinh Sắc nhưng để tránh tiếng nên để tên học trò của mình là Diệp Văn Kỳ.

Mộ ông Phan Văn Cử được Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp công nhận di tích cấp tỉnh ngày 10 tháng 4 năm 2003.

Ngày 04 tháng 4 năm 2011, phần mộ ông Phan Văn Cử được di dời nguyên trạng về bên cạnh khu mộ gia đình ông Lê Chánh Đáng trong Khu di tích cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc./.

(Trích theo trang 54 - 55 trong cuốn Những Di tích lịch sử Văn hóa thành phố Cao Lãnh của tác giả Nguyễn Hữu Nhân - Nguyễn Thanh Thuận)