ĐỒNG CHÍ TRẦN PHÚ - Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương

I. THÂN THẾ VÀ TUỔI THƠ

Đồng chí Trần Phú sinh ngày 1 tháng 5 năm 1904 tại thành An Thổ, phủ Tuy An, tỉnh Phú Yên (nay thuộc xã An Dân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên). Nguyên quán của đồng chí ở làng Đông Thái, xã An Đồng, tổng Việt Yên, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ, tỉnh Nghệ An (nay thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh).

Cha đồng chí là Trần Văn Phổ, người từng đỗ Giải nguyên, làm Giáo thụ phủ Tuy An, sau giữ chức Tri huyện Đức Phổ (Quảng Ngãi). Mẹ là bà Hoàng Thị Cát, quê huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Đồng chí Trần Phú là người con thứ bảy trong gia đình.

Ngày 19 tháng 4 năm 1908, trước sự đàn áp, nhục mạ của viên công sứ Pháp và nỗi bất lực trước cảnh dân tình đói khổ, cha đồng chí đã tuẫn tiết ngay tại công đường. Hai năm sau, do nghèo khổ và bệnh tật, mẹ đồng chí cũng qua đời. Mồ côi cha mẹ từ khi còn rất nhỏ, Trần Phú sớm phải chịu nhiều mất mát, gian truân nhưng cũng từ đó hun đúc ý chí, nghị lực và tinh thần yêu nước sâu sắc.

Đồng chí cùng người em út là Trần Ngọc Danh được người thân đưa ra miền Trung, rồi sau đó được người dì ruột là cung nương Hoàng Thị Khương gửi nuôi tại Huế. Tại đây, đồng chí được theo học Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba và Trường Quốc học Huế, nơi đã góp phần hình thành tư duy tiến bộ và lý tưởng yêu nước cho đồng chí. Trong thời gian học tập, Trần Phú chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các thầy giáo yêu nước, đặc biệt là cụ Võ Liêm Sơn.

Năm 1922, khi mới 18 tuổi, Trần Phú đỗ đầu kỳ thi Thành chung, học vị cao nhất trong hệ thống giáo dục Pháp tại Việt Nam thời bấy giờ. Sau đó, đồng chí về dạy học tại Trường Tiểu học Pháp – Việt Cao Xuân Dục ở Vinh (Nghệ An).

II. CON ĐƯỜNG ĐẾN VỚI CÁCH MẠNG

Trong thời gian dạy học ở Vinh, với vốn tri thức phong phú và ảnh hưởng sâu đậm từ truyền thống yêu nước của gia đình, Trần Phú sớm tiếp cận với các tư tưởng cách mạng tiến bộ.

Năm 1925, đồng chí cùng một số trí thức yêu nước như Lê Văn Huân, Trần Đình Thanh, Ngô Đức Diễn, Tôn Quang Phiệt… thành lập Hội Phục Việt, sau đổi thành Hội Hưng Nam, rồi Việt Nam Cách mạng Đảng.

Năm 1926, với bí danh Lý Quý, Trần Phú được cử sang Quảng Châu (Trung Quốc) để bàn việc hợp nhất với Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Tại đây, đồng chí được tham gia các lớp huấn luyện lý luận chính trị, được kết nạp vào Cộng sản Đoàn, sau đó trở về nước tiếp tục hoạt động.

Do bị lộ, tổ chức bố trí đồng chí quay lại Quảng Châu với bí danh Lý Viết Hoa. Mùa xuân năm 1927, theo sự giới thiệu của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Trần Phú được cử sang học tại Trường Đại học Phương Đông (Liên Xô) với bí danh Likvey. Trong thời gian học tập tại đây, đồng chí được đào tạo bài bản về chủ nghĩa Mác – Lênin và phong trào cách mạng thế giới; đồng thời được chỉ định làm Bí thư Chi bộ Cộng sản Việt Nam tại trường.

Năm 1928, Trần Phú là đại biểu dự Đại hội VI Quốc tế Cộng sản. Trong khi đó, tại quê nhà, ngày 11 tháng 10 năm 1929, đồng chí bị Tòa án Nam triều ở Nghệ An xử án vắng mặt.

III. VAI TRÒ TỔNG BÍ THƯ ĐẦU TIÊN CỦA ĐẢNG

Tháng 4 năm 1930, Trần Phú về nước, được bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Lâm thời của Đảng, sau đó vào Ban Thường vụ Trung ương. Đồng chí được giao trọng trách soạn thảo Luận cương Chính trị về cách mạng tư sản dân quyền ở Đông Dương.

Tháng 10 năm 1930, Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp tại Hương Cảng đã thông qua Luận cương Chính trị, bầu Ban Chấp hành Trung ương chính thức và bầu Trần Phú làm Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương, khi đồng chí mới 26 tuổi.

Tháng 3 năm 1931, với bí danh Anh Năm, Trần Phú chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ hai tại Sài Gòn, bàn việc củng cố tổ chức Đảng sau đợt khủng bố khốc liệt của thực dân Pháp. Hội nghị đã khẳng định rõ vai trò tiền phong của Đảng, đề ra các nghị quyết quan trọng về tổ chức, tuyên truyền, vận động quần chúng và đặt nền móng cho việc thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản, tiền thân của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh sau này.

IV. TINH THẦN BẤT KHUẤT VÀ SỰ HY SINH ANH DŨNG

Ngày 18 tháng 4 năm 1931, do sự phản bội của kẻ chỉ điểm, Trần Phú bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn. Biết ông là cán bộ lãnh đạo cao cấp của Đảng, kẻ thù đã dùng mọi thủ đoạn dụ dỗ, tra tấn dã man nhằm khai thác thông tin. Tuy nhiên, với khí tiết của người cộng sản chân chính, đồng chí kiên quyết không khuất phục.

Ngày 6 tháng 9 năm 1931, Trần Phú qua đời tại Nhà thương Chợ Quán, khi mới 27 tuổi, để lại lời nhắn nhủ bất hủ:
“Hãy giữ vững chí khí chiến đấu.”

Sự hy sinh của đồng chí đã để lại niềm tiếc thương vô hạn trong phong trào cách mạng và trở thành biểu tượng sáng ngời của ý chí cách mạng Việt Nam.

V. VINH DANH VÀ DI SẢN LỊCH SỬ

Sau khi qua đời, đồng chí Trần Phú được an táng tại nghĩa trang Chợ Quán. Năm 1999, hài cốt của đồng chí được đưa về an táng tại quê hương Đức Thọ, Hà Tĩnh. Trên phần mộ, khắc dòng chữ thiêng liêng:
“Hãy giữ vững chí khí chiến đấu.”

Tên tuổi đồng chí được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học, công trình văn hóa trên khắp cả nước, tiêu biểu là đường Trần Phú tại nhiều tỉnh, thành phố; Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm (Hà Nội); Trường THPT Chuyên Trần Phú (Hải Phòng)…

Cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí Trần Phú là tấm gương mẫu mực về trí tuệ, bản lĩnh, lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân, mãi mãi soi sáng con đường cách mạng Việt Nam.