ĐỘNG CƯỜM, DI TÍCH VĂN HÓA SA HUỲNH
Động Cườm là cồn cát rộng lớn, có diện tích khoảng 6.000 – 7.000m2, cách quốc lộ 1A khoảng 3km về phía đông, chạy dọc ven biển khu phố Tăng Long 2 ). Phía đông Động Cườm ngày nay là đường tỉnh lộ 639 (tiếp giáp với biển), phía tây tiếp giáp với Bàu nước (còn gọi là Bàu dài), phía bắc giáp với khu dân cư, phía nam là khu nghĩa trang. Nơi đây, từ rất lâu, người dân địa phương thường nhặt được rất nhiều hạt cườm với nhiều kích cỡ khác nhau mà các nơi khác không có, do đó cư dân trong vùng lấy tục d
Di chỉ Động Cườm đã được nhà khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani phát hiện từ năm 1934, khi Viện Viễn Đông Bác cổ phái bà đến tìm hiểu về nền văn hóa cổ Sa Huỳnh. Theo nhật ký của bà Colani: Động Cườm “là khu di tích mộ táng có giá trị nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực”. Khi đó, người Pháp gọi khu địa táng này là cánh đồng chum vì có rất nhiều mộ chum được chôn đứng, sát nhau. (Mộ chum là một táng thức của cư dân cổ thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh).
Trong các năm 2001, 2002, 2003, Viện Khảo cổ học Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Bình Định tiến hành khai quật, nghiên cứu trên diện tích lớn 300m2 ở Động Cườm. Kết quả đã phát hiện, tìm thấy 60 mộ chum (quan tài), 4 mộ nồi và nhiều hiện vật tùy táng với mật độ phân bổ khá dày, phần lớn mộ đều có dáng hình trụ đáy tròn với nhiều kích cỡ khác nhau.
Mộ Chum Động Cườm có hai kiểu dáng: dáng thân hình bầu tròn, miệng bẻ loe xiên; và một loại mộ thân hình trụ, đáy bầu tròn, vai hơi bóp vào, miệng bẻ loe xiên. Nắp đậy hình nón cụt, miệng bẻ loe, thành hơi bóp, vành vê tròn rồi bẻ loe ra ngoài, bên ngoài phía trên trang trí hoa văn khắc vạch, mô típ hình thoi cách điệu.
Hiện vật thu được tại Động Cườm là những đồ tùy táng chôn theo trong mộ, trong đó có nhiều hiện vật còn nguyên, bao gồm: nồi, bát bồng, dao găm, kiếm, dọi xe sợi. Hàng ngàn mảnh gốm bao gồm các loại hình như thân, nắp, mảnh nồi, mảnh miệng… Đồ gốm được tìm thấy ở Động Cườm có độ nung khá cao, hoa văn trang trí ít được chú trọng, gốm tô thổ hoàng và than chì, nhiều dọi xe sợi bằng đất nung được tìm thấy, đồng thời dấu vết của vải cũng in lại trên một số đồ gốm và sắt, cho thấy vào giai đoạn này người ta đã biết dệt vải; Đồ trang sức rất phong phú về loại hình lẫn số lượng gồm có: hạt chuỗi được làm bằng thủy tinh xanh, đá màu vàng, nâu, trắng, tím, nhiều hạt chuỗi được làm bằng mã não; khuyên tai 3 mấu bằng gốm, bằng đá; vòng đeo tay bằng thủy tinh.
Việc phát hiện, khai quật, nghiên cứu di tích khảo cổ học Động Cườm đã góp phần bổ sung, làm phong phú thêm nền văn hóa Sa Huỳnh. Dựa trên những di vật thu được, các nhà khảo cổ cho rằng chủ nhân của những mộ táng ở Động Cườm chính là cư dân cổ thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh và giúp các nhà khảo cổ học có đủ bằng chứng khẳng định phần lớn chum gốm có kích thước lớn của văn hóa Sa Huỳnh là để chôn nguyên xác người chết được bó gối.
Di tích Động Cườm thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh trên đất Hoài Nhơn được xếp hạng cấp tỉnh năm 2006. Lòng đất Động Cườm chắc hẳn còn ẩn chứa nhiều thông điệp quý giá cần có sự nghiên cứu toàn diện của các nhà khoa học và là bảo tàng ngoài trời sinh động hấp dẫn cạnh xứ dừa Tam Quan cùng rừng dương và gió biển như lời thì thầm của cư dân tiền sử lâu đời trên đất Hoài Nhơn mãi còn vang vọng.
