Đông Hải Đại tướng quân Hoàng Phan Thái – Vua giết, dân thờ
Hoàng Phan Thái là một người có tư tưởng và chí hướng lớn trong bối cảnh đất nước dưới triều Nguyễn. Trước cảnh đất nước bị thực dân Pháp từng bước xâm lấn, trong khi triều đình nhà Nguyễn có những chính sách nhượng bộ, ông ngày càng bất mãn với chế độ phong kiến và đau xót trước cảnh nước mất, dân khổ. Hoàng Phan Thái muốn đem sức mình thay đổi thời cuộc, chống lại những thế lực mà ông cho là đang gây hiểm họa cho dân và nước. Vì vậy, ông nhận lời làm quân sư cho Lê Duy Uẩn và Nguyễn Thịnh, bàn kế chiếm Nghệ Tĩnh để tạo thế chống lại triều đình Tự Đức. Trở về Nghệ Tĩnh, ông lấy hiệu là Đông Hải Đại tướng quân, bắt đầu chiêu tập nghĩa binh.
Hoàng Phan Thái không chỉ muốn chống lại triều đình Tự Đức mà còn hướng đến việc chống thực dân Pháp đang từng bước xâm lấn đất nước. Ông soạn bài hịch “Bình nhung ngũ sách”, thể hiện rõ tinh thần chống giặc và tình cảm dành cho đất nước, nhân dân. Khi cờ nghĩa được dựng lên, một số người đã tìm đến tham gia, trong đó có Tú Mai ở Đông Thái, Lê Lộc ở Trung Lễ cùng một số sĩ phu, quan lại. Nghĩa quân dần được tổ chức thành các đội và phong trào đang trên đà phát triển thì xảy ra biến cố. Tại Thanh Hóa, quân triều đình bắt được một người mang thư gửi cho Đông Hải Đại tướng quân về việc cơ mật. Tin tức nhanh chóng được báo về triều đình, rồi vua Tự Đức ra lệnh cho Tổng đốc Nghệ An Hoàng Tá Viêm đem quân bắt Hoàng Phan Thái. Ông bị bắt và giam tại nhà giam Vinh.
Không lâu sau, triều đình nhà Nguyễn quyết định xử giết Hoàng Phan Thái. Trước khi chết, ông vẫn giữ thái độ cứng cỏi và cất tiếng đọc những câu thơ thể hiện sự bất khuất. Ông nói: “Sống làm tướng mạnh ba phương đất/Thác xuống thần thiêng bốn phía trời.” Hoàng Phan Thái đã hy sinh khi chí hướng chưa hoàn thành, nhưng cái chết của ông được nhân dân ghi nhớ. Hơn 30 năm sau, Phan Bội Châu đã nhắc đến ông và đề cao ông như một người có tinh thần cách mạng, được xem là một trong những người mở đầu cho xu hướng chống quyền lực phong kiến ở Việt Nam. Điều đáng chú ý là sau khi triều đình giết ông, nhân dân lại lập đền thờ ông ngay tại Quán Bàn, nơi ông bị chém đầu, nay thuộc xã Nghi Phú, thành phố Vinh. Vì vậy, câu chuyện về Hoàng Phan Thái được lưu truyền với hình ảnh “vua giết, dân thờ”, thể hiện sự ghi nhớ của người dân đối với một nhân vật đã đứng lên chống lại những điều mà ông cho là gây hại cho đất nước và nhân dâ
