"Đừng đốt, trong đó có lửa rồi!": Lời cảnh báo giữ lại bảo vật lịch sử và hành trình 35 năm tìm về đất mẹ của Nhật ký Đặng Thùy Trâm

Khoảnh khắc bên thùng phuy lửa tại căn cứ quân sự Đức Phổ (6/1970)

Chiều ngày 22/6/1970, sau trận phục kích trên núi Ba Tơ, toán lính Mỹ thu giữ chiếc ba lô của bác sĩ Đặng Thùy Trâm và chuyển toàn bộ giấy tờ bên trong về Ban Tình báo quân sự đóng tại căn cứ Đức Phổ.

Nhiệm vụ của Frederic (Fred) Whitehurst – một sĩ quan tình báo trẻ 22 tuổi của quân đội Mỹ – cùng người thông dịch viên quân đội Sài Gòn là thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu là phải phân loại toàn bộ tài liệu thu được từ đối phương: Tài liệu nào có giá trị quân sự (sơ đồ mật khu, mật mã, danh sách đơn vị) thì giữ lại gửi về Sài Gòn; tài liệu nào là thư từ cá nhân, sổ ghi chép văn học không có giá trị tình báo tác chiến thì phải ném ngay vào thùng phuy xăng đang cháy rực ngoài sân để tiêu hủy.

Sáng ngày 24/6/1970, khi đến lượt hai cuốn sổ nhỏ bọc bìa vải cứng màu xanh và nâu nhạt ghi dòng chữ "Nhật ký Đặng Thùy Trâm", Nguyễn Trung Hiếu mở ra đọc lướt qua vài trang để kiểm tra. Càng đọc những dòng chữ viết tay nắn nót, trong sáng về tình yêu quê hương, nỗi nhớ mẹ nơi Hà Nội và sự hy sinh quên mình vì thương binh của người nữ bác sĩ vừa tử trận, đôi tay của người thông dịch viên phía bên kia chiến tuyến càng run lên vì xúc động và kính phục.

Khi Fred Whitehurst cầm hai cuốn sổ chuẩn bị ném vào ngọn lửa đang bùng cháy, Nguyễn Trung Hiếu đã bước tới nắm lấy tay người sĩ quan Mỹ, nhìn thẳng vào mắt Fred và nói một câu bằng tiếng Anh làm thay đổi số phận cuốn nhật ký:

"Don't burn this one, Fred. It already has fire in it!" (Đừng đốt cuốn này, Fred! Bản thân trong đó đã có lửa rồi!)

Sự xúc động mãnh liệt của Nguyễn Trung Hiếu khiến Fred Whitehurst tò mò. Anh nhờ Hiếu dịch cho mình nghe những đoạn viết trong cuốn sổ. Khi nghe những dòng tâm sự đầy nhân văn, ước mơ hòa bình và lý tưởng sống cao đẹp của người nữ bác sĩ mà quân đội mình vừa bắn hạ, người sĩ quan tình báo Mỹ bàng hoàng nhận ra một sự thật: Những người chiến sĩ giải phóng mà truyền thông Mỹ gọi là "kẻ thù tàn nhẫn" thực chất là những con người có học thức cao, có tâm hồn thánh thiện và yêu Tổ quốc nồng nàn.

35 năm cất giữ bảo vật trên đất Mỹ và cuộc tìm kiếm kỳ diệu năm 2005

Bất chấp quy định nghiêm ngặt của quân đội Mỹ cấm mang tài liệu chiến trường về nước, khi kết thúc nhiệm kỳ tại Việt Nam năm 1972, Fred Whitehurst đã bí mật giấu hai cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm trong hành lý mang về quê nhà ở bang Bắc Carolina (Hoa Kỳ).

Suốt 35 năm ròng rã (1970–2005), Fred Whitehurst (sau này trở thành Tiến sĩ Hóa học làm việc tại Cục Điều tra Liên bang Mỹ - FBI) cùng người anh trai là Robert Whitehurst (cũng là một cựu binh từng tham chiến ở Việt Nam) đã nâng niu, bảo quản hai cuốn nhật ký như một báu vật thiêng liêng và dịch toàn bộ sang tiếng Anh với tâm nguyện tìm lại gia đình của nữ bác sĩ ở Việt Nam để trao trả.

Tháng 3/2005, hai anh em nhà Whitehurst quyết định mang hai cuốn nhật ký gốc của Đặng Thùy Trâm tới Hội thảo về Chiến tranh Việt Nam tổ chức tại Trung tâm Việt Nam (Đại học Công nghệ Texas, thành phố Lubbock, bang Texas). Tại đây, nhiếp ảnh gia kiêm cựu binh Mỹ Ted Engelmann đã tình nguyện nhận mang bản sao đĩa CD chụp lại toàn bộ cuốn nhật ký bay sang Hà Nội để tìm gia đình liệt sĩ.

Chỉ sau vài ngày đặt chân tới Hà Nội vào tháng 4/2005, với sự giúp đỡ nhiệt tình của nhà văn Đặng Vương Hưng và các nhà báo Việt Nam, Ted Engelmann đã tìm đến đúng ngôi nhà của cụ bà Doãn Ngọc Trâm (khi ấy đã 80 tuổi) tại phố Đội Cấn, Hà Nội. Khi Ted Engelmann trao những trang in chụp nguyên bản nét chữ của con gái sau 35 năm biệt tăm, người mẹ già Hà Nội ôm chặt lấy những trang giấy vào lòng và òa khóc nức nở: "Đúng là chữ của con gái Thùy Trâm của tôi rồi! Con tôi đã trở về với mẹ rồi!"

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Hồ sơ Lưu trữ Bộ sưu tập Đặng Thùy Trâm (The Dang Thuy Tram Collection) tại Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive), Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ.