Đừng đốt, trong đó đã có lửa – Hành trình 35 năm trở về của nhật ký Đặng Thùy Trâm

1. Những trang giấy giữa chiến trường

Quảng Ngãi, tháng 6 năm 1970.

Giữa vùng núi rừng Đức Phổ, chiến tranh vẫn đang diễn ra ác liệt. Những cuộc hành quân, những đợt càn quét và các trận giao tranh khiến cuộc sống của quân dân địa phương luôn bị đe dọa.

Ở một bệnh xá nằm trong vùng chiến sự, có một nữ bác sĩ trẻ đang ngày đêm chăm sóc thương bệnh binh.

Chị tên là Đặng Thùy Trâm.

Năm ấy, chị 27 tuổi.

Công việc của chị là cứu chữa những con người bị thương trong chiến tranh, giữa điều kiện thiếu thốn thuốc men, dụng cụ y tế và sự an toàn.

Nhưng bên cạnh những nhiệm vụ của một người thầy thuốc, Thùy Trâm còn có một thói quen đặc biệt.

Chị viết nhật ký.

Những trang giấy nhỏ lưu lại cuộc sống nơi chiến trường, những nỗi nhớ gia đình, tình cảm dành cho đồng đội và cả những suy tư của một người phụ nữ trẻ trước sự sống và cái chết.

Chị không biết rằng, nhiều năm sau, những dòng chữ ấy sẽ đi qua nửa vòng Trái Đất, được gìn giữ bởi một người từng ở phía bên kia chiến tuyến.

Và phải mất 35 năm, chúng mới tìm được đường trở về với gia đình.

2. Từ Hà Nội đến chiến trường Đức Phổ

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 tại Huế, lớn lên trong một gia đình trí thức ở Hà Nội.

Cha chị là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Đoàn Ngọc Trâm.

Được nuôi dưỡng trong một gia đình có truyền thống làm nghề y, Thùy Trâm sớm tiếp xúc với những giá trị của lòng nhân ái và trách nhiệm đối với người bệnh.

Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966, chị tình nguyện vào miền Nam công tác.

Tháng 4 năm 1967, chị đến chiến trường Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi.

Đó là bước ngoặt lớn trong cuộc đời người bác sĩ trẻ.

Rời Hà Nội, rời cha mẹ và những người thân yêu, chị bước vào môi trường mà công việc cứu chữa người bệnh luôn gắn liền với những hiểm nguy của chiến tranh.

Tại Đức Phổ, chị được phân công phụ trách một bệnh xá phục vụ thương bệnh binh và nhân dân địa phương.

Bệnh xá không có điều kiện đầy đủ như những bệnh viện nơi hậu phương.

Những ca phẫu thuật, cấp cứu phải được tiến hành trong hoàn cảnh thiếu thốn. Việc di chuyển địa điểm, bảo vệ người bệnh và tránh các cuộc càn quét trở thành một phần của công việc thường ngày.

Với những người bị thương, sự có mặt của bác sĩ có thể là niềm hy vọng lớn nhất giữa lúc sinh tử.

Và đối với Thùy Trâm, mỗi người bệnh không chỉ là một ca điều trị.

Họ là những con người có gia đình, người thân, những ước mơ và một cuộc đời đang chờ đợi phía trước.

3. Những người đồng đội dưới mái bệnh xá

Bệnh xá Đức Phổ không phải nơi làm việc của riêng Đặng Thùy Trâm.

Bên cạnh chị còn có những y sĩ, y tá, hộ lý và các cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo vệ, vận chuyển thương bệnh binh.

Họ cùng nhau làm việc trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Có những ngày phải đối mặt với số lượng thương binh lớn, có những thời điểm phải khẩn trương di chuyển để tránh sự truy quét của đối phương.

Trong những trang nhật ký, Thùy Trâm ghi lại tình cảm dành cho những người đồng đội mà chị yêu quý.

Chị đau buồn khi biết một người quen hy sinh.

Chị lo lắng khi thương binh trở nặng.

Chị vui mừng trước những trường hợp được cứu sống.

Ở chiến trường, ranh giới giữa niềm vui và nỗi đau đôi khi rất mong manh.

Một ngày có thể bắt đầu bằng hy vọng, nhưng kết thúc bằng tin tức về sự mất mát.

Thùy Trâm cũng có những nỗi buồn riêng.

Chị nhớ cha mẹ, nhớ các em, nhớ Hà Nội và cuộc sống bình yên nơi hậu phương.

Những trang nhật ký không chỉ cho thấy một cán bộ y tế kiên trì làm nhiệm vụ, mà còn phản ánh đời sống nội tâm của một người phụ nữ trẻ.

Chị có tình cảm, có những khát vọng riêng và có cả những lúc mệt mỏi trước sự khốc liệt của chiến tranh.

Chính những điều bình dị ấy khiến cuốn nhật ký trở nên đặc biệt.

Bởi người đọc không chỉ gặp một nhân vật lịch sử, mà còn gặp một con người bằng xương bằng thịt, với những suy nghĩ gần gũi như bao người trẻ khác.

4. Hai ngày trước khi hy sinh

Ngày 20 tháng 6 năm 1970.

Đặng Thùy Trâm viết những dòng cuối cùng còn được lưu giữ trong cuốn nhật ký thứ hai.

Khi ấy, chiến sự tại khu vực Đức Phổ vẫn căng thẳng. Những cuộc hành quân và hoạt động quân sự khiến bệnh xá luôn đứng trước nguy cơ bị phát hiện, tiến công.

Chỉ hai ngày sau, ngày 22 tháng 6 năm 1970, bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh trong một cuộc đụng độ với lực lượng Mỹ tại khu vực Đức Phổ.

Chị chưa tròn 28 tuổi.

Những năm tháng công tác nơi chiến trường kết thúc khi chị còn rất trẻ.

Về hoàn cảnh cụ thể của trận đánh cuối cùng, lời kể của những người liên quan và tài liệu về sau có một số điểm khác nhau.

Có nguồn cho rằng chị gặp lực lượng Mỹ khi đang di chuyển, một số lời kể nhấn mạnh việc chị báo động để đồng đội tránh nguy hiểm.

Nhưng những chi tiết chiến đấu cụ thể không thể xác định hoàn toàn thống nhất.

Điều được ghi nhận rõ ràng là ngày hy sinh của chị và việc những cuốn nhật ký đã rơi vào tay quân đội Mỹ trong thời gian chiến tranh.

Cuộc đời Đặng Thùy Trâm khép lại nơi chiến trường.

Nhưng những trang viết của chị vẫn tiếp tục một hành trình không ai có thể hình dung trước.

5. “Đừng đốt, trong đó đã có lửa”

Trong quá trình thu giữ và xử lý các tài liệu chiến trường, những cuốn nhật ký viết bằng tiếng Việt của Đặng Thùy Trâm đã đến tay Frederic Whitehurst, một sĩ quan quân báo Mỹ.

Theo câu chuyện được Whitehurst kể lại, khi ông định tiêu hủy một cuốn nhật ký, người phiên dịch tiếng Việt Nguyễn Trung Hiếu đã ngăn lại.

Lời nói ấy về sau thường được nhắc đến bằng câu:

“Đừng đốt, trong đó đã có lửa rồi!”

Đó là một câu nói mang ý nghĩa đặc biệt.

Ngọn lửa được nhắc đến không phải ngọn lửa có thể thiêu cháy những trang giấy.

Đó là ngọn lửa của những cảm xúc, tình thương và khát vọng sống hiện diện trong những dòng chữ của một nữ bác sĩ trẻ.

Frederic Whitehurst đã giữ lại các cuốn nhật ký.

Những trang viết ấy theo ông về nước Mỹ sau chiến tranh.

Đối với một người từng tham gia cuộc chiến ở phía đối diện, việc đọc và gìn giữ những tâm sự của nữ bác sĩ Việt Nam mở ra một góc nhìn khác về những con người bên kia chiến tuyến.

Qua những cuốn sổ, Thùy Trâm không còn chỉ là một người thuộc lực lượng đối phương.

Chị hiện lên như một bác sĩ, một người con gái nhớ gia đình, một người đồng đội giàu tình cảm và một con người luôn nghĩ đến những người bị thương mà mình chăm sóc.

Hai cuốn nhật ký được giữ gìn qua nhiều thập niên.

Chiến tranh kết thúc vào năm 1975.

Nhưng hành trình của những trang giấy ấy vẫn chưa kết thúc.

6. Ba mươi lăm năm và một cuộc tìm kiếm

Sau chiến tranh, Frederic Whitehurst trở về Mỹ, mang theo ký ức về những cuốn nhật ký.

Thời gian trôi qua.

Việt Nam bắt đầu quá trình khôi phục sau chiến tranh. Những gia đình từng mất người thân tiếp tục cuộc sống với các ký ức và mất mát riêng.

Tại Hà Nội, gia đình Đặng Thùy Trâm đã nhận được tin chị hy sinh từ nhiều năm trước.

Người mẹ Đoàn Ngọc Trâm phải sống với nỗi đau mất con gái.

Những trang nhật ký ở chiến trường, trong khi đó, vẫn được lưu giữ tại Mỹ và chưa thể trở về với người thân của chị.

Frederic Whitehurst và anh trai Robert Whitehurst từng bước tìm cách xác định gia đình của nữ bác sĩ.

Công việc này có sự giúp đỡ của nhiều người ở cả Việt Nam và Mỹ, trong đó có những người tham gia nghiên cứu, lưu trữ tư liệu và kết nối thông tin.

Sau nhiều nỗ lực, năm 2005, gia đình Đặng Thùy Trâm được liên hệ.

Ngày 29 tháng 4 năm 2005, Frederic Whitehurst gửi thư cho gia đình chị.

Trong thư, ông bày tỏ xúc động khi cuối cùng tìm được người thân của nữ bác sĩ và có cơ hội chia sẻ những trang nhật ký được giữ gìn suốt 35 năm.

Bản sao các cuốn nhật ký được chuyển đến gia đình, còn bản gốc được bảo quản tại kho lưu trữ của Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ.

Đối với gia đình, đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt.

Người con gái đã hy sinh từ năm 1970 không thể trở về.

Nhưng những suy nghĩ, tình cảm và lời tâm sự của chị đã tìm được đường về nhà.

7. Cuộc gặp gỡ vượt qua chiến tuyến

Điều khiến hành trình của nhật ký Đặng Thùy Trâm trở nên khác thường là vai trò của những con người từng đứng ở hai phía đối địch.

Một nữ bác sĩ Việt Nam viết nhật ký trong những năm chiến tranh.

Một người phiên dịch nhận ra giá trị của những trang viết và đề nghị giữ lại.

Một sĩ quan quân báo Mỹ bảo quản những cuốn sổ qua nhiều thập niên.

Người anh trai của ông cùng nhiều cá nhân khác góp sức tìm kiếm gia đình tác giả.

Và tại Việt Nam, người mẹ cùng những người thân cuối cùng được đọc lại lời tâm sự của con gái, người chị đã mất.

Không phải tất cả những con người ấy có chung quan điểm về cuộc chiến.

Họ cũng không trải qua cùng những mất mát.

Nhưng trong hành trình gìn giữ những cuốn nhật ký, họ đã gặp nhau ở một điều: sự trân trọng đối với cuộc đời và tình cảm của một con người.

Câu chuyện không xóa đi sự khốc liệt của chiến tranh hay những khác biệt trong lịch sử.

Nó cho thấy ngay cả sau những cuộc xung đột dữ dội, con người vẫn có thể tìm thấy sự đồng cảm qua ký ức, câu chuyện và nỗi đau của người khác.

Đó là ý nghĩa đặc biệt của hành trình 35 năm.

8. Khi những trang nhật ký đến với hàng triệu người

Năm 2005, cuốn sách “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” được xuất bản tại Việt Nam.

Những trang viết từng nằm trong những cuốn sổ tay ở chiến trường giờ đây được đông đảo bạn đọc biết đến.

Tác phẩm gây xúc động bởi sự chân thực và đời sống nội tâm của tác giả.

Không chỉ có chiến tranh, trong nhật ký còn có tình yêu, tình bạn, nỗi nhớ gia đình và những mong ước bình dị của tuổi trẻ.

Qua những dòng chữ ấy, người đọc có thể hiểu rõ hơn cuộc sống của các cán bộ y tế tại chiến trường miền Nam trong những năm chiến tranh.

Cuốn nhật ký cũng được dịch sang nhiều ngôn ngữ, giúp độc giả nước ngoài tiếp cận câu chuyện của một nữ bác sĩ Việt Nam.

Năm 2006, Đặng Thùy Trâm được Nhà nước Việt Nam truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Năm 2009, đạo diễn Đặng Nhật Minh thực hiện bộ phim “Đừng đốt”, lấy cảm hứng từ cuộc đời chị và hành trình của những cuốn nhật ký.

Bộ phim góp phần đưa câu chuyện đến với nhiều thế hệ khán giả.

Từ những trang viết riêng tư, nhật ký Đặng Thùy Trâm đã trở thành một tài liệu mang giá trị lịch sử, văn học và nhân văn.

9. Ngọn lửa còn lại sau chiến tranh

Đặng Thùy Trâm không sống đến ngày đất nước thống nhất.

Chị cũng không thể biết rằng những trang nhật ký mình viết giữa chiến trường sẽ được gìn giữ suốt 35 năm.

Chị càng không thể hình dung rằng một người lính Mỹ từng ở phía đối diện lại góp phần đưa những trang viết ấy trở về với mẹ và gia đình.

Nhưng đó chính là điều đã xảy ra.

Câu chuyện về Đặng Thùy Trâm vì thế không chỉ là câu chuyện về một nữ bác sĩ hy sinh trong chiến tranh.

Đó còn là câu chuyện về những người đồng đội nơi bệnh xá, một người mẹ chờ đợi ký ức của con, một người phiên dịch trân trọng những trang giấy và một cựu binh Mỹ dành nhiều năm tìm cách trả lại chúng.

Những con người ấy không cùng chiến tuyến, không cùng hoàn cảnh, nhưng cuộc đời họ được kết nối qua hai cuốn sổ nhỏ.

Giữa chiến tranh, Thùy Trâm đã ghi lại những điều bình dị nhất của con người: tình thương, nỗi nhớ, hy vọng và khát vọng hòa bình.

Và chính những điều ấy đã giúp những trang giấy vượt qua thời gian.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, cuộc đời người nữ bác sĩ trẻ khép lại tại Đức Phổ.

Nhưng ngọn lửa trong những trang nhật ký của chị vẫn được giữ gìn, vượt qua 35 năm và cả khoảng cách giữa những người từng đứng ở hai phía chiến tuyến.

Có những ngọn lửa chiến tranh đã tắt. Nhưng ngọn lửa của tình thương và ký ức vẫn có thể sáng mãi trong lòng những người ở lại.