Dưới mái nhà cổ

Những buổi chiều ở Hội An hôm nay thường bắt đầu bằng ánh nắng dịu dàng rải lên mái ngói rêu phong, dòng người thong thả qua lại bên bờ sông Hoài. Nhưng với bà Trần Thị Lý, mỗi ánh chiều như vậy lại gợi về một thời ký ức không thể nào quên — một thời mà chính những mái nhà cổ ấy đã âm thầm gánh trên mình những bí mật sinh tử.

“Tôi lớn lên trong căn nhà gỗ ba gian, cột kèo đã ngả màu theo năm tháng. Hồi đó, nhà nào cũng vậy, bình dị thôi… nhưng ít ai biết, dưới nền gạch lạnh kia là cả một thế giới khác,” bà Lý bắt đầu, giọng chậm rãi mà trĩu nặng.

Khoảng cuối những năm 1960, khi chiến sự ngày càng ác liệt, Hội An không còn là thị trấn yên bình. Những cuộc càn quét diễn ra bất ngờ, dồn dập. Ban ngày, phố vẫn có chợ, có người qua lại, nhưng đêm xuống là một không khí căng thẳng bao trùm.

Gia đình bà Lý là cơ sở cách mạng. Người cha – một người thợ mộc hiền lành – chính là người đã bí mật thiết kế một hầm ẩn ngay dưới gian giữa.

“Ba tôi làm rất khéo. Tấm ván che hầm khít đến mức nếu không biết trước thì không ai nhận ra. Ngay cả tôi lúc nhỏ cũng từng giẫm lên đó mà không hề hay biết bên dưới có người.”

Những đêm không trăng, khi cả phố chìm trong bóng tối, cũng là lúc những bước chân lặng lẽ tìm đến. Có khi là một cán bộ, có khi là hai, ba người, người nào cũng gầy gò, áo quần sẫm màu, mắt ánh lên sự cảnh giác.

“Mẹ tôi luôn là người ra mở cửa. Không cần nói nhiều, chỉ một cái gật đầu là hiểu. Rồi mọi người nhanh chóng xuống hầm. Có hôm vội quá, tôi còn nghe tiếng thở dồn dập của các chú trong bóng tối.”

Một lần, vào mùa mưa năm 1971, ký ức khiến bà Lý vẫn còn rùng mình khi kể lại.

“Hôm đó trời mưa rất lớn. Nước từ ngoài ngõ tràn vào nhà. Đúng lúc đó thì lính địch ập đến.”

Tiếng đập cửa dồn dập, tiếng quát tháo vang lên giữa màn mưa. Không khí trong nhà như đông cứng lại. Dưới hầm, hai cán bộ vừa kịp chui xuống chưa đầy một phút.

“Mẹ tôi chỉ kịp kéo tấm ván lại, phủ lên một chiếc chiếu cũ. Tôi đứng cạnh mà tay run không kiểm soát được.”

Cửa bị đạp tung. Những người lính xộc vào, giày đinh nện mạnh xuống nền gạch.

“Chúng lục tung mọi thứ. Một tên còn dùng báng súng gõ liên hồi xuống sàn nhà. Mỗi tiếng ‘cộc, cộc’ vang lên như đập vào tim tôi.”

Đỉnh điểm là khi một tên lính bước thẳng đến chỗ miệng hầm. Hắn dậm mạnh chân xuống, rồi cúi xuống quan sát.

“Tôi tưởng như tất cả đã kết thúc. Nhưng lúc đó, mẹ tôi bất ngờ làm rơi rổ khoai, rồi vội vàng cúi xuống nhặt. Bà vừa làm vừa cằn nhằn như một người phụ nữ bình thường. Có lẽ chính sự tự nhiên ấy đã khiến hắn mất cảnh giác.”

Sau gần một giờ lục soát không tìm được gì, chúng rút đi. Nhưng không ai trong nhà dám cử động ngay.

“Mãi đến khi không còn nghe tiếng chân nữa, ba tôi mới từ từ nhấc tấm ván lên. Không khí trong hầm ngột ngạt đến mức các chú phải hít thật sâu từng hơi.”

Một người trong số đó nắm lấy tay bà, giọng khàn đặc:

“Còn sống rồi… cảm ơn gia đình.”

Không chỉ che giấu người, gia đình bà còn tham gia vận chuyển tài liệu. Những bức thư, những mảnh giấy nhỏ được cuộn lại, giấu trong ruột tượng, trong rổ cá, thậm chí trong cả những gánh hàng rong.

“Chúng tôi không nghĩ mình làm điều gì lớn lao. Chỉ biết rằng, nếu mình không làm, thì đất nước này sẽ ra sao.”

Có những đêm, bom rơi ngoài bãi bồi ven sông. Cả căn nhà rung lên, bụi gỗ rơi lả tả từ mái xuống. Trong ánh sáng leo lét của ngọn đèn dầu, gương mặt ai cũng hằn lên sự mệt mỏi nhưng kiên định.

“Tôi nhớ nhất là ánh mắt của ba. Ông không nói nhiều, nhưng mỗi lần nhìn chúng tôi, tôi thấy một niềm tin rất lạ — như thể ông biết chắc rằng ngày hòa bình sẽ đến.”

Và ngày đó đã đến.

Sau năm 1975, Hội An dần hồi sinh. Những ngôi nhà cổ được giữ gìn, phố xá đông vui trở lại. Nhưng với bà Lý, mỗi viên gạch, mỗi cột gỗ vẫn như thì thầm những câu chuyện cũ.

“Có lúc tôi ngồi một mình, chạm tay xuống nền nhà… vẫn cảm giác như bên dưới còn hơi ấm của những con người năm ấy.”

Bà nhìn ra con phố đông đúc hôm nay, giọng chậm lại:

“Du khách đến đây, họ thấy Hội An đẹp, yên bình. Nhưng với tôi, vẻ đẹp ấy được đánh đổi bằng biết bao nhiêu thầm lặng. Ngọn lửa năm xưa – ngọn lửa của lòng tin và tình người – vẫn còn cháy mãi trong từng mái nhà.”