Dưới tán thông reo

BOM cày? Đạn xới? Tiếng người tìm nhau? Không! Đồng Lộc giờ đây chỉ còn những lặng im của tưởng nhớ! Trong tiếng thông reo, tôi chợt nghĩ, có những nơi, càng lặng lẽ, càng khiến người ta muốn dừng lại lâu hơn. Phải chăng, vì đã từng có một Đồng Lộc ầm ào bom đạn nên giờ đây, mỗi bước chân qua đồi Trọ Voi đều chạm vào một điều gì rất sâu. Giữa tháng Bảy, con đường dẫn lên đồi Trọ Voi vẫn gợi lên ký ức cũ xưa. Gió dừng lại trên ngàn thông xanh nhưng những âm thanh ấy không phải riêng của thiên nhiên mà còn là tiếng vọng từ một thời bom đạn, từ một tọa độ đã từng là trái tim rực lửa của hậu phương lớn, từ những người đã đi qua và không trở lại… Không có gì lạ khi tháng Bảy về, người người lại tìm về Ngã ba Đồng Lộc. Chẳng phải chỉ để tìm một nấm mộ, một tượng đài, mà hơn thế, còn để lắng nghe. Một tiếng thông, một vệt nắng, một bậc đá… cũng có thể khơi dậy điều gì đó rất sâu, rất xa… Nằm trên trục đường 15A - mạch máu giao thông của tiền tuyến lớn miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ - Ngã ba Đồng Lộc những năm tháng ấy là điểm trọng yếu bậc nhất. Nơi đây, một khúc cua, một mét đất, một chiếc cầu cũng có thể làm nên chiến thắng hoặc trở thành tọa độ lửa, tọa độ chết. Không phải ngẫu nhiên mà Mỹ đã đánh phá ác liệt địa điểm này trong 8 năm (1964-1972) và ném xuống đây 42.900 quả bom phá, 12.000 quả bom từ trường, 96 bom bi mẹ các loại, 94 quả rốc-két. Mỗi tấc đất là cái chết cận kề. Chính sự ác liệt và sự đấu tranh kiên cường của hàng trăm cán bộ, chiến sỹ, TNXP, công nhân ngành GTVT đã viết nên nhiều huyền thoại của chiến tranh. Trong thông reo Đồng Lộc, tiếng người hướng dẫn viên bỗng trở nên nghẹn ngào: “Có ngày, Mỹ ném xuống 800 quả bom. Đất vừa san xong lại bị đào lên. Có những đêm công binh phải gài thuốc nổ đánh đá ra khỏi đường để sáng mai xe kịp chạy vào Nam. Sự cống hiến và hy sinh của các lực lượng tại Ngã ba Đồng Lộc mãi mãi là bản anh hùng ca bất diệt về lòng dũng cảm, sự hy sinh cho lý tưởng cao đẹp của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ”. Tôi đã rất nhiều lần trở về Đồng Lộc, gặp những cựu binh, cựu TNXP, công nhân ngành GTVT. Hành trang của họ thường không có lời, chỉ có những bịn rịn, xót xa và những vần thơ đầy cảm xúc. Trong số họ, có những người chưa có tháng Bảy nào là không trở về. Nhà thơ Yến Thanh - người đồng đội năm xưa của mười cô gái thanh niên xung phong là một người mà bất kỳ ai cũng có thể gặp mỗi tháng Bảy giữa Đồng Lộc. Năm nay, tôi đến nhưng không gặp ông. Gọi điện thoại, ông nói: “Lâu nay mình yếu, tưởng năm nay không về lại được, rứa mà đầu tháng Bảy thấy khỏe dần. Mình sẽ về, phải về. Không về, lòng mình không yên”. Tôi đứng dưới hàng thông và nhớ lại những tháng Bảy cùng ông đứng nơi đây, lắng nghe tác phẩm “Cúc ơi” dưới nhiều phiên bản nghệ thuật. Không ai dạy người ta phải như thế nào khi đứng trước sự hy sinh, mất mát. Người thì khóc. Người thì lặng im. Còn ông thì viết - không để kể lể, chỉ để giữ lại. Giữ lấy một cái tên mong manh - Cúc, người em gái. Giữ lấy một khoảng trời tuổi trẻ. Giữ lấy một huyền thoại anh hùng… Lần đầu tiên nghe bài thơ “Cúc ơi” giữa ngàn thông Đồng Lộc, giọng người nghệ sĩ trầm xuống như những giọt nắng muộn giữa chiều hè tháng Bảy, tôi đã khóc. “Cúc ơi” nhưng đâu chỉ gọi mỗi “người em gái”, đó là tiếng đau xé lòng trước sự hy sinh của 10 cô gái: Tiểu đội đã xếp một hàng ngang/ Cúc ơi em ở đâu không về tập hợp?/ Chín bạn đã quây quần đủ mặt/ Nhỏ - Xuân - Hà - Hường - Hợi - Rạng - Xuân - Xanh/ A trưởng Võ Thị Tần điểm danh/ Chỉ thiếu mình em (Chín bỏ làm mười răng được!). Hôm nay, tôi lại đứng dưới ngàn thông. Cũng chừng ấy âm thanh mà sao nghe nặng lòng khi nghĩ tới những đồng đội của các chị năm xưa cứ thưa dần bước chân trở về... Tôi ngước nhìn đồi thông mọc lên sau chiến tranh. Có người ví von đó là mái tóc các cô hóa thành nhưng tôi thì nghĩ, đó còn là tiếng của đất. Mỗi lần thông reo đều mang theo một tiếng vọng. Không phải để gọi người đã khuất mà là để lay thức người đang sống. Thông vẫn đêm ngày kể chuyện mười cô gái, vẫn lặng lẽ kể chuyện người lái xe vượt đèo trong mưa bom, người công binh xuyên đêm gài thuốc nổ mở đường, người y tá nhỏ khom lưng băng bó cho đồng đội giữa vệt sáng pháo chớp, người nữ cán bộ giao thông băng đồi, băng núi đếm bom, làm hoa tiêu cho đoàn xe ra mặt trận… Tất cả như những nốt trầm ngân vang dưới tiếng thông rì rào. Ở nơi từng được gọi là “tọa độ lửa”, họ đã cùng sống, cùng chiến đấu, cùng viết nên bản trường ca không cần phân vai, không cần gọi tên đầy đủ nhưng ai cũng nhớ… Dưới tán thông ấy, giờ đây, mỗi năm có hàng nghìn người về thăm viếng. Có em bé lần đầu đến, nắm tay mẹ hỏi: “Các cô ấy chưa mất phải không mẹ?”. Có những cụ già lần cứ lặng im, cứ nén chặt lòng mình mỗi lần bước qua những dấu tích chiến tranh. Có người nhiếp ảnh chụp hàng trăm tấm ảnh rồi lặng lẽ xóa đi vì thấy mọi hình ảnh đều nhỏ bé trước lịch sử… Ai đó từng nói: “Thông ở đây hay lắm. Chỉ im phắc mà vẫn khiến người ta khóc được”. Có lẽ vì thế mà Đồng Lộc không chỉ là một di tích. Nó là nơi ký ức cắm rễ và thi ca cất lời. Là nơi khiến mỗi chúng ta hiểu rõ hơn giá trị của bình yên. Tháng Bảy, Đồng Lộc, thông vẫn reo - như một khúc tưởng niệm