Dương Bạch Mai – Người trí thức cách mạng giàu bản lĩnh, tận tụy vì độc lập dân tộc

Dương Bạch Mai (1904–1964) sinh trong một gia đình điền chủ tại tỉnh Bà Rịa. Sau khi học trung học ở Sài Gòn, ông sang Pháp du học tại Đại học Paris. Trong thời gian học tập ở Pháp, ông sớm tham gia phong trào yêu nước của thanh niên Việt Nam, gia nhập An Nam Độc lập Đảng rồi Đảng Cộng sản Pháp. Năm 1929, ông được cử sang Liên Xô học tại Đại học Đông phương Stalin với bí danh Bourov. Sau khi hoàn thành khóa học, ông trở lại Pháp tiếp tục hoạt động cách mạng trước khi trở về Việt Nam năm 1932. Tại Sài Gòn, ông tham gia hoạt động báo chí, phong trào dân chủ và nhiều lần bị chính quyền thực dân Pháp bắt giam, lưu đày, trong đó có thời gian bị đày ra Côn Đảo cùng nhiều chiến sĩ cách mạng như Lê Hồng Phong, Lê Duẩn và Nguyễn Văn Tạo.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Dương Bạch Mai tham gia xây dựng chính quyền cách mạng ở Nam Bộ, giữ chức Ủy viên trưởng Quốc gia Tự vệ cuộc, phụ trách lực lượng cảnh sát của chính quyền cách mạng. Sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, ông được cử làm Thanh tra Chính trị miền Đông. Đầu năm 1946, ông được bầu làm Đại biểu Quốc hội khóa I và là Ủy viên chính thức Ban Thường trực Quốc hội. Cùng năm, ông tham gia phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa dự Hội nghị Đà Lạt và Hội nghị Fontainebleau tại Pháp. Trong thời gian làm nhiệm vụ ngoại giao, ông bị chính quyền Pháp bắt giam, quản thúc tại Djibouti rồi giải về Sài Gòn. Sau nhiều nỗ lực vận động của bạn bè và các lực lượng tiến bộ ở Pháp, năm 1949 ông được lực lượng cách mạng tổ chức giải thoát, trở về vùng tự do và tiếp tục tham gia công tác của Đảng và Quốc hội.

Sau năm 1954, Dương Bạch Mai cùng Trung ương Đảng và Chính phủ trở về Hà Nội tiếp tục hoạt động trong Quốc hội và các tổ chức đối ngoại. Ông là Phó Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt – Xô, thành viên Hội Hữu nghị Việt – Pháp, Ủy viên Ban Việt kiều Trung ương và là một trong 91 đại biểu Quốc hội miền Nam được lưu nhiệm tại Quốc hội khóa II, đồng thời tiếp tục giữ cương vị Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, ông được biết đến là người có trình độ lý luận cao, bản lĩnh chính trị vững vàng, thẳng thắn và tận tụy với sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc cũng như công tác đối ngoại của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông đột ngột qua đời ngày 4 tháng 4 năm 1964 khi đang tham dự kỳ họp thứ 8 của Quốc hội khóa II. Lễ tang của ông được tổ chức trọng thể với sự tham dự và viếng tang của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ghi nhận những đóng góp quan trọng của ông đối với cách mạng Việt Nam.