Dương Quang Đông – Người cộng sản mở đường, từ Nam Bộ kháng chiến đến Đường Hồ Chí Minh trên biển

Thời kỳ lịch sử: 1920–1975 – từ phong trào công nhân, Xứ ủy Nam Kỳ, Nam Bộ kháng chiến năm 1945 đến kháng chiến chống Mỹ và tuyến chi viện chiến lược trên biển.

Phần 1: Người thợ trẻ bước vào con đường cách mạng

Dương Quang Đông sinh ngày 2/5/1902 tại Mỹ Hòa, Cầu Ngang, Trà Vinh, trong một gia đình có truyền thống yêu nước.

Tuổi trẻ của ông gắn với những công việc rất đời thường.

Ông từng học ở Sài Gòn, nhưng vì có tư tưởng tiến bộ nên bị đuổi học. Sau đó, ông làm nhiều nghề để kiếm sống: thợ máy, lái xe, lái tàu, kéo xe.

Chính môi trường lao động đã đưa ông đến gần phong trào công nhân.

Năm 1920, Dương Quang Đông tham gia Công hội đỏ do người thợ máy Ba Son là Tôn Đức Thắng tổ chức và lãnh đạo.

Ông được giao làm thư ký, làm công tác giao liên và vận động công nhân.

Đó là thời điểm phong trào công nhân Việt Nam còn trong những năm đầu hình thành.

Không có những căn cứ rộng lớn.

Không có những đội quân chính quy.

Những người cách mạng hoạt động chủ yếu bằng những cuộc gặp bí mật, những tổ chức nhỏ, những mối liên lạc được xây dựng trong giới công nhân và nhân dân.

Dương Quang Đông bắt đầu từ chính môi trường ấy.

Từ một người lao động, ông dần trở thành một cán bộ hoạt động chuyên nghiệp.

Ông tổ chức các cơ sở Công Nông hội đỏ ở Trà Vinh và một số địa phương Nam Bộ.

Năm 1923, theo tư liệu của Báo Nhân Dân, ông được Tôn Đức Thắng giới thiệu vào làm việc tại hãng Ba Son, nơi tập trung đông công nhân và thợ thuyền Sài Gòn.

Đây là bước ngoặt quan trọng.

Ba Son không chỉ là nơi đóng tàu.

Đó còn là một trong những trung tâm của phong trào công nhân Sài Gòn.

Và người thanh niên Dương Quang Đông bắt đầu học cách tổ chức những con người bình thường thành một lực lượng có chung mục tiêu.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà cách mạng Dương Quang Đông và hình ảnh bối cảnh phong trào công nhân Sài Gòn – Ba Son.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ và tư liệu lịch sử.

Phần 2: Những năm tháng tù đày và cuộc vượt ngục Tà Lài

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Dương Quang Đông tham gia hoạt động trong Xứ ủy Nam Kỳ.

Con đường cách mạng của ông cũng đồng nghĩa với việc liên tục đối mặt với sự truy bắt của chính quyền thực dân.

Ông nhiều lần bị bắt, bị tù đày.

Nhưng nhà tù không làm ông từ bỏ hoạt động.

Một trong những sự kiện đặc biệt nhất xảy ra vào tháng 3/1941.

Dương Quang Đông cùng bảy người khác tổ chức vượt khỏi nhà tù Tà Lài thành công.

Đó không phải một cuộc trốn chạy để tìm cuộc sống riêng.

Những người vượt ngục trở lại với công việc cách mạng.

Sau khi thoát khỏi Tà Lài, Dương Quang Đông tiếp tục nối lại các mối liên lạc và tham gia khôi phục tổ chức cách mạng ở Nam Kỳ.

Điều này giải thích vì sao ông có một vị trí quan trọng trong việc tái lập Xứ ủy Nam Kỳ sau những năm tổ chức bị đàn áp.

Tháng 10/1943, Hội nghị Xứ ủy bầu Dương Quang Đông làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Ông đảm nhiệm vị trí này cho đến ngày 9/3/1945, khi chuyển giao nhiệm vụ cho Trần Văn Giàu.

Một người từng bị bắt.

Từng ngồi tù.

Từng phải vượt ngục.

Nhưng mỗi lần trở lại, ông lại tiếp tục công việc còn dang dở.

Có lẽ đó là nét nổi bật nhất trong cuộc đời Dương Quang Đông:

không để nhà tù trở thành dấu chấm hết.

Chú thích ảnh: Di tích nhà tù Tà Lài và tư liệu về những người cách mạng từng bị giam giữ tại đây.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử, Báo Quân đội nhân dân và các cơ quan lưu trữ.

Phần 3: Người lãnh đạo khởi nghĩa ở Trà Vinh

Tháng 8/1945, thời cơ giành chính quyền xuất hiện.

Dương Quang Đông lúc ấy là Thường vụ Xứ ủy Nam Kỳ, Bí thư Tỉnh ủy Trà Vinh, đồng thời giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh.

Nhiệm vụ của ông rất lớn:

đưa chủ trương tổng khởi nghĩa từ Xứ ủy xuống địa phương;

tổ chức lực lượng;

chuẩn bị quần chúng;

và lựa chọn thời điểm hành động.

Ngày 24/8/1945, Hội nghị Xứ ủy tại Chợ Đệm quyết định phát động tổng khởi nghĩa.

Dương Quang Đông trở về Trà Vinh.

Tại đây, ông trực tiếp cùng Đảng bộ lãnh đạo nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Theo các tư liệu lịch sử của địa phương, cuộc khởi nghĩa ở Trà Vinh giành thắng lợi.

Nhưng Dương Quang Đông không ở lại quê nhà lâu.

Ông trở lại Sài Gòn.

Bởi tình hình tại thành phố đang thay đổi rất nhanh.

Ngày 25/8, chính quyền cách mạng đã giành được quyền kiểm soát ở Sài Gòn.

Những lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện khắp thành phố.

Người dân tưởng rằng một thời kỳ mới đã bắt đầu.

Nhưng niềm vui độc lập ấy chỉ kéo dài trong thời gian rất ngắn.

Quân Pháp bắt đầu trở lại Nam Bộ với sự hỗ trợ của lực lượng Anh.

Và Dương Quang Đông lại đứng trước một nhiệm vụ khác.

Lần này không phải giành chính quyền.

Mà là bảo vệ chính quyền vừa giành được.

Chú thích ảnh: Bối cảnh Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và phong trào giành chính quyền ở Nam Bộ.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Báo Nhân Dân và các cơ quan lưu trữ địa phương.

Phần 4: Đêm 22 rạng sáng 23/9/1945 – Dương Quang Đông tại Dinh Đốc Lý

Đây là một trong những chương quan trọng nhất trong cuộc đời Dương Quang Đông.

Đêm 22 rạng sáng 23/9/1945, quân Pháp bắt đầu cuộc tấn công chiếm lại Sài Gòn.

Các mục tiêu quan trọng lần lượt bị tấn công.

Sở Cảnh sát.

Đài phát thanh.

Bưu điện.

Ngân hàng.

Nhà đèn.

Khám Lớn.

Và Dinh Đốc Lý, nơi đặt trụ sở của Ủy ban Nhân dân Nam Bộ.

Dương Quang Đông được giao chỉ huy lực lượng chiến đấu bảo vệ Dinh Đốc Lý.

Tương quan lực lượng rất chênh lệch.

Phía Pháp có vũ khí và phương tiện chiến đấu mạnh hơn.

Lực lượng bảo vệ dinh chủ yếu là những chiến sĩ cách mạng với vũ khí hạn chế.

Nhưng họ vẫn chiến đấu.

Theo các tư liệu ghi lại lời kể của chính Dương Quang Đông, lực lượng của ông cầm cự cho tới khi có quyết định của Hội nghị đường Cây Mai về việc phát động toàn Nam Bộ kháng chiến.

Sau đó ông mới cho anh em rút về miền Tây.

Đây là lý do nhiều tài liệu lịch sử gọi Dương Quang Đông là một trong những người nổ súng mở đầu Nam Bộ kháng chiến.

Không phải ông một mình bắt đầu cuộc chiến.

Nam Bộ lúc ấy có hàng vạn người đứng lên.

Nhưng tại Dinh Đốc Lý, ông là người trực tiếp chỉ huy một trong những vị trí trọng yếu đầu tiên chống quân Pháp trở lại.

Đó là một đêm mà Sài Gòn bước từ những ngày độc lập đầu tiên sang một cuộc chiến mới.

Và Dương Quang Đông đã có mặt ở ngay nơi cuộc chuyển giao ấy diễn ra.

Chú thích ảnh: Dinh Đốc Lý – nay là khu vực trụ sở UBND Thành phố Hồ Chí Minh – và tư liệu về những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân và tư liệu lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.

Phần 5: Từ vàng của nhân dân đến những con đường mua vũ khí

Sau những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến, một vấn đề sống còn xuất hiện:

lấy đâu ra vũ khí để tiếp tục chiến đấu?

Dương Quang Đông được giao một nhiệm vụ đặc biệt: tổ chức đường dây vận chuyển vũ khí từ Nam Bộ qua Thái Lan, bằng cả đường bộ và đường biển.

Theo Báo Nhân Dân, trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, ông được giao sử dụng nguồn vàng do nhân dân đóng góp để ra nước ngoài mua vũ khí đưa về phục vụ chiến trường.

Đây là một công việc đặc biệt nguy hiểm.

Ông phải hoạt động trong điều kiện mật thám Pháp theo dõi gắt gao.

Có lúc ông phải mang một vỏ bọc thương nhân.

Hồi ký của Trần Văn Giàu ghi Dương Quang Đông khi hoạt động tại Bangkok từng sử dụng tên Nai Chran, làm công việc kinh doanh xuất nhập khẩu để che giấu hoạt động mua sắm, vận chuyển vũ khí về nước.

Những chuyến hàng ấy không phải những chuyến hàng thương mại thông thường.

Đằng sau những chuyến tàu, những kiện hàng và những giấy tờ buôn bán là nhu cầu của một cuộc chiến đang diễn ra.

Vũ khí phải được đưa về.

Người phải được đưa đi.

Thông tin phải được chuyển tới nơi cần đến.

Một con đường bị phong tỏa thì phải tìm con đường khác.

Và Dương Quang Đông trở thành một trong những người chuyên làm công việc ấy.

Có thể nói, “mở đường” đã trở thành một năng lực đặc biệt của ông.

Không chỉ mở đường cho con người.

Mà mở đường cho vũ khí, thông tin và sự sống còn của lực lượng kháng chiến.

Chú thích ảnh: Bối cảnh hoạt động giao thương, cảng biển và tuyến liên lạc Việt Nam – Thái Lan trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử và hồi ký được lưu trữ; Báo Nhân Dân.

Phần 6: Người không chịu đứng ngoài cuộc sau Hiệp định Genève

Năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết.

Đất nước tạm thời chia làm hai miền.

Nhiều cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc.

Nhưng cuộc đời Dương Quang Đông lại bước sang một chặng khác.

Theo các tài liệu lịch sử, ông được giao nhiệm vụ liên quan đến việc tổ chức chuyển quân tập kết của các đơn vị ở Campuchia trở về.

Sau đó, ông ở lại miền Nam, tiếp tục hoạt động trong điều kiện chính quyền Ngô Đình Diệm đàn áp phong trào cách mạng.

Đây là một giai đoạn đặc biệt khó khăn.

Những người từng hoạt động công khai phải trở lại hoạt động bí mật.

Mạng lưới liên lạc bị truy quét.

Các cơ sở cách mạng bị phá vỡ.

Nhưng Dương Quang Đông tiếp tục tham gia.

Khi Khu ủy Sài Gòn – Chợ Lớn được thành lập, ông tham gia Khu ủy và phụ trách binh vận.

Đồng thời, trước khi hệ thống Đường Trường Sơn phát triển mạnh ở phía Nam, ông tổ chức những tuyến giao liên đặc biệt phục vụ việc di chuyển cán bộ lãnh đạo.

Những con đường ấy không xuất hiện trên bản đồ.

Có khi là đường rừng.

Có khi là đường sông.

Có khi là những lối đi mà người bình thường không biết tới.

Điều quan trọng nhất là:

người cần đi phải đến được nơi cần đến.

Và Dương Quang Đông tiếp tục làm công việc đó trong nhiều năm.

Chú thích ảnh: Bối cảnh Sài Gòn và Nam Bộ trong những năm sau Hiệp định Genève, khi lực lượng cách mạng chuyển sang hoạt động bí mật.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Báo Nhân Dân và các cơ quan lưu trữ.

Phần 7: Người tìm đường ra biển

Sau Đồng khởi năm 1960, nhu cầu chi viện cho chiến trường miền Nam ngày càng lớn.

Đường bộ gặp rất nhiều khó khăn.

Vì vậy, Trung ương Cục giao Dương Quang Đông tìm cách mở đường biển ra miền Bắc.

Đây là một nhiệm vụ cực kỳ gian nan.

Theo Báo Quân đội nhân dân, ông lựa chọn một số chiến sĩ, từ Mã Đà qua sông Đồng Nai, xuyên rừng, mang theo chỉ vài khẩu súng.

Không tiền.

Không lương thực đầy đủ.

Có lúc phải đào củ chụp, hái rau rừng ăn thay cơm.

Hơn nửa tháng sau, đoàn mới tới căn cứ Mây Tào.

Từ đây, Dương Quang Đông chọn bến Lộc An, Bà Rịa làm nơi xuất phát cho tuyến đường biển.

Hãy thử hình dung hành trình ấy.

Một người đã gần 60 tuổi.

Nhưng vẫn đi xuyên rừng.

Không phải để tìm một vùng đất mới cho riêng mình.

Mà để tìm một con đường mới cho cuộc kháng chiến.

Đó là tinh thần của Dương Quang Đông.

Ông không chờ một con đường có sẵn.

Ông tìm cách mở đường.

Khi Đoàn 555 được thành lập để đưa người ra Bắc tiếp nhận vũ khí, Dương Quang Đông làm Đoàn trưởng kiêm Chính trị viên.

Đến năm 1963, Đoàn 1500 được thành lập.

Ông giữ chức Phó đoàn trưởng kiêm Phó Chính ủy.

Tuyến vận tải biển ngày càng được tổ chức chặt chẽ, trở thành một bộ phận quan trọng của tuyến chi viện chiến lược trên biển.

Đó chính là phần đời mà ngày nay chúng ta thường nhắc đến khi nói về Dương Quang Đông và Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Chú thích ảnh: Tàu vận tải trên tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển và bối cảnh các bến, tuyến chi viện bằng đường biển.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân, TTXVN và tư liệu Hải quân nhân dân Việt Nam.

Phần 8: Những chuyến tàu không chỉ chở vũ khí

Đường Hồ Chí Minh trên biển là một trong những tuyến chi viện chiến lược quan trọng của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Những con tàu đi trong điều kiện đặc biệt.

Không có những chuyến đi bình thường.

Mỗi hành trình đều phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện, truy đuổi hoặc đánh chặn.

Dương Quang Đông không phải là người duy nhất xây dựng tuyến đường ấy.

Đây là công sức của cả một hệ thống cán bộ, chiến sĩ, thủy thủ, kỹ thuật viên và những người làm công tác hậu cần.

Nhưng ông là một trong những người có vai trò quan trọng trong giai đoạn mở đường từ Nam Bộ và tổ chức tuyến chi viện bằng đường biển.

Theo các tư liệu chính thống, tuyến vận tải biển sau đó đã đưa hàng chục nghìn tấn vũ khí từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Mỗi tấn hàng ấy đều có một câu chuyện.

Để có một chuyến tàu cập bến, phải có người chuẩn bị hàng.

Có người tìm đường.

Có người dẫn tàu.

Có người bảo vệ.

Có người chờ ở bến.

Có người âm thầm đưa hàng vào sâu trong chiến trường.

Và cũng có những người không bao giờ trở về.

Vì vậy, khi nhắc đến Dương Quang Đông và Đường Hồ Chí Minh trên biển, không nên chỉ nhớ những con số.

Hãy nhớ rằng mỗi con tàu là một cuộc đánh cược với biển cả và chiến tranh.

Một chuyến đi thành công có nghĩa là một lượng vũ khí đến được chiến trường.

Nhưng một chuyến đi thất bại có thể đồng nghĩa với mất người, mất tàu và mất cả một tuyến liên lạc.

Dương Quang Đông đã dành những năm tháng cuối của cuộc chiến cho công việc đặc biệt ấy.

Từ 1964 đến 1975, ông được giao làm Trưởng ban Giao liên công khai của Trung ương Cục miền Nam.

Một lần nữa, ông lại làm công việc mà ông đã làm suốt cuộc đời:

nối những nơi bị chiến tranh chia cắt lại với nhau.

Chú thích ảnh: Tàu và chiến sĩ trên tuyến vận tải chiến lược Đường Hồ Chí Minh trên biển.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, TTXVN, Báo Quân đội nhân dân và tư liệu Hải quân nhân dân Việt Nam.

Phần 9: Sau chiến tranh – người đã đi qua một thế kỷ

Năm 1975, đất nước thống nhất.

Dương Quang Đông đã ở tuổi ngoài 70.

Một người bình thường có thể đã nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi.

Nhưng ông vẫn tiếp tục công tác.

Theo các tư liệu, ông chỉ nghỉ hưu khi 75 tuổi.

Sau đó, ông vẫn tham gia các hoạt động chính trị, là đại biểu chính thức của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI.

Một cuộc đời đã đi qua quá nhiều biến động.

Ông sinh ra dưới chế độ thuộc địa.

Trưởng thành trong phong trào công nhân.

Hoạt động cách mạng từ năm 1920.

Chứng kiến sự ra đời của Đảng.

Từng giữ chức Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Chứng kiến Cách mạng Tháng Tám.

Chỉ huy chiến đấu trong những giờ đầu Nam Bộ kháng chiến.

Trải qua kháng chiến chống Pháp.

Tiếp tục hoạt động trong những năm đất nước chia cắt.

Tham gia mở đường chi viện trên biển.

Và cuối cùng chứng kiến ngày đất nước thống nhất.

Ông đã sống qua hai thế kỷ.

Các nguồn chính thống thường ghi ông có hơn 70 năm tuổi Đảng và khoảng 80 năm hoạt động cách mạng.

Đó là một quãng đời dài đến mức có thể nhìn thấy cả một thế kỷ lịch sử Việt Nam trong một con người.

Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải ông sống bao lâu.

Mà là ông đã sử dụng quãng đời ấy như thế nào.

Chú thích ảnh: Dương Quang Đông trong những năm sau đất nước thống nhất và cùng các đồng chí, gia đình.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ và tư liệu lưu trữ.

Phần 10: Một người đi qua hai thế kỷ

Dương Quang Đông qua đời năm 2003, sau hơn một thế kỷ sống trên đất nước Việt Nam.

Các nguồn chính thống hiện có không hoàn toàn thống nhất về ngày mất: một số nguồn ghi 10/5/2003, trong khi một nguồn chính quyền địa phương gần đây ghi 15/5/2003. Vì vậy, trong câu chuyện này tôi không khẳng định một ngày duy nhất khi chưa có hồ sơ gốc để đối chiếu.

Nhưng tuổi thọ của ông thì không gây tranh luận lớn:

hơn 100 tuổi.

Ông đã sống đủ lâu để chứng kiến những người đồng chí cũ lần lượt ra đi.

Những con đường từng hoạt động bí mật trở thành những con đường bình thường.

Những bến biển từng là nơi vận chuyển vũ khí trở thành những địa danh được nhắc lại trong lịch sử.

Và những người từng cầm súng trong đêm Nam Bộ kháng chiến năm 1945 cuối cùng đã có thể nhìn thấy một đất nước thống nhất.

Nhà nước ghi nhận những đóng góp của ông bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh cùng nhiều huân chương kháng chiến.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào huân chương, chúng ta vẫn chưa hiểu hết Dương Quang Đông.

Điều đáng nhớ hơn là hình ảnh một người đã dành gần như toàn bộ cuộc đời để làm những công việc mà người khác thường không nhìn thấy.

Giao liên.

Vận chuyển.

Tổ chức.

Mở đường.

Giữ liên lạc.

Mua vũ khí.

Đưa người đi.

Đưa người về.

Những công việc ấy ít khi tạo nên những khoảnh khắc hào nhoáng.

Nhưng nếu không có chúng, những cuộc chiến đấu ở phía trước sẽ không thể duy trì.

Dương Quang Đông chính là một trong những con người như thế.

Người đứng phía sau những con đường.

Chú thích ảnh: Dương Quang Đông trong những năm cuối đời.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ và tư liệu lưu trữ.

Lời kết: Một đời người, một chữ “đường”

Có những người được lịch sử nhớ đến bởi một trận đánh.

Có người được nhớ bởi một chiến thắng.

Có người được nhớ bởi một câu nói.

Còn Dương Quang Đông có lẽ nên được nhớ bởi một chữ:

Đường.

Cả cuộc đời ông là những con đường.

Con đường từ Trà Vinh lên Sài Gòn.

Con đường của phong trào công nhân.

Con đường bí mật của Công hội đỏ.

Con đường cách mạng sau những năm tù đày.

Con đường trở về sau cuộc vượt ngục Tà Lài.

Con đường từ Sài Gòn về Trà Vinh trong những ngày Cách mạng Tháng Tám.

Con đường trở lại Sài Gòn để cầm súng bảo vệ Dinh Đốc Lý.

Con đường Xuyên Tây đưa vũ khí về Nam Bộ.

Và cuối cùng là con đường trên biển, nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam.

Điều đặc biệt là ông không phải người chỉ đi trên những con đường ấy.

Ông là người tổ chức và mở đường.

Năm 1941, khi vượt ngục Tà Lài, ông không trở về để sống một cuộc đời bình yên.

Ông trở lại hoạt động.

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông không dừng lại để tận hưởng ngày độc lập.

Ông trở về Trà Vinh lãnh đạo khởi nghĩa rồi lại lên Sài Gòn.

Đêm 22 rạng sáng 23/9/1945, khi quân Pháp nổ súng, ông không rời khỏi vị trí.

Ông chỉ huy lực lượng bảo vệ Dinh Đốc Lý và cùng đồng đội cầm cự cho tới khi có lệnh rút.

Rồi kháng chiến chống Pháp.

Rồi Hiệp định Genève.

Rồi những năm tháng đen tối sau 1954.

Rồi Đồng khởi.

Rồi những con đường xuyên rừng.

Rồi bến Lộc An.

Rồi Đoàn 555.

Rồi Đoàn 1500.

Rồi những con tàu chở vũ khí vượt biển.

Một người đã bước sang tuổi 60 vẫn đi xuyên rừng để tìm một con đường mới cho chiến trường.

Điều ấy khiến câu chuyện về Dương Quang Đông trở nên đặc biệt.

Bởi ông không phải hình ảnh của một người lính chỉ xuất hiện trong một trận đánh.

Ông là hình ảnh của một thế hệ cách mạng sống trong cả một thời đại biến động.

Họ không biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Không biết ngày nào mình được trở về.

Không biết con đường mình mở ra sẽ dẫn tới đâu.

Nhưng họ vẫn làm.

Và một khi một con đường được mở, những người khác có thể đi tiếp.

Đường giao liên giúp cán bộ đi qua.

Đường vận tải giúp vũ khí đi qua.

Đường biển đưa sức mạnh từ hậu phương vào chiến trường.

Những con đường ấy cuối cùng hội tụ vào một ngày:

30/4/1975.

Ngày đất nước thống nhất.

Ngày những người đã dành cả tuổi trẻ cho chiến tranh có thể bắt đầu nghĩ đến một cuộc sống khác.

Dương Quang Đông đã sống đủ lâu để nhìn thấy ngày ấy.

Đó có lẽ là một trong những điều quý giá nhất đối với một người đã đi qua chiến tranh.

Ông không chỉ mở đường.

Ông đã sống đến ngày nhìn thấy con đường ấy đi tới đích.

Và khi chúng ta ngày hôm nay đi trên những con đường bình yên, ngồi trên những chuyến tàu bình thường, nhìn những thành phố sáng đèn, rất dễ quên rằng có một thời:

mỗi con đường đều có thể là nơi phục kích;

mỗi chuyến tàu đều có thể không trở về;

mỗi người cán bộ giao liên đều có thể bị bắt;

mỗi chuyến hàng vượt biển đều có thể trở thành chuyến đi cuối cùng.

Những người như Dương Quang Đông đã sống trong thời đại ấy.

Họ đã làm những công việc mà phần lớn chúng ta không nhìn thấy.

Và họ đã trả giá bằng tuổi trẻ, bằng những năm tháng tù đày, bằng những cuộc chia ly và bằng cả một đời sống xa gia đình.

Vì thế, điều đáng biết ơn nhất không chỉ là những chiến công.

Mà là hòa bình mà những con người ấy cuối cùng đã để lại cho các thế hệ sau.

Dương Quang Đông mất khi đã hơn 100 tuổi.

Ông đã đi qua hai thế kỷ.

Nhưng nếu phải gói lại cuộc đời ấy trong một hình ảnh, tôi nghĩ đó không phải là một người già ngồi bên bàn với những tấm huân chương.

Mà là hình ảnh một người đứng trước một con đường chưa có.

Và ông nói bằng hành động:

“Phải tìm cách mở đường.”

Từ những con đường bí mật của Công hội đỏ.

Đến con đường vượt ngục Tà Lài.

Từ Dinh Đốc Lý trong đêm 23/9/1945.

Đến những con đường Xuyên Tây.

Từ rừng Mã Đà đến Lộc An.

Từ Lộc An ra biển.

Và từ miền Bắc trở về với miền Nam.

Đó là cuộc đời của Năm Đông.

Một người cộng sản Nam Bộ đã dành gần trọn đời mình để nối những điều bị chiến tranh chia cắt.

Và có lẽ đó cũng là điều mà thế hệ hôm nay cần nhớ nhất:

Hòa bình chính là khi những con đường không còn dẫn con người ra chiến trường, mà dẫn con người trở về nhà.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà cách mạng Dương Quang Đông và tư liệu gắn với cuộc đời hoạt động cách mạng của ông.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân, Báo Tuổi Trẻ và các tư liệu lưu trữ lịch sử.